Plani i Ahtisaarit (2007)

Plani i Ahtisaarit — zyrtarisht Propozimi Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës — iu përcoll Këshillit të Sigurimit të OKB-së më 26 mars 2007, pasi më shumë se një vit bisedimesh në Vjenë nuk prodhoi marrëveshje mes Prishtinës dhe Beogradit. I dërguari special Martti Ahtisaari rekomandoi pavarësi, të mbikëqyrur për një periudhë fillestare nga bashkësia ndërkombëtare. Rusia e bllokoi miratimin në Këshill, por më 17 shkurt 2008 Kuvendi i Kosovës shpalli pavarësinë, pranoi plotësisht detyrimet e planit dhe mbi të ngriti Kushtetutën e Republikës.

Përmbajtja6 pjesë

1. Nga Rezoluta 1244 te mandati i Vjenës
2. Vjena, 2006–2007: dy qëndrime që nuk u takuan
3. Raporti dhe Propozimi i 26 marsit 2007
4. Çmimi i kompromisit
5. Këshilli i Sigurimit, Trojka dhe 17 shkurti
6. Trashëgimia: nga mbikëqyrja te Kushtetuta e vetme

Pse ka rëndësi

• Raporti i të dërguarit të OKB-së shkroi zi mbi të bardhë se rikthimi i Kosovës nën Serbi nuk ishte opsion i zbatueshëm dhe se e vetmja zgjidhje e qëndrueshme ishte pavarësia, e mbikëqyrur në fillim.
• Ai hartoi themelet e shtetit të ardhshëm: Kuvend me 120 vende, Gjykatë Kushtetuese me nëntë gjyqtarë, Forcë Sigurie me jo më shumë se 2.500 pjesëtarë aktivë, simbole të veta dhe të drejtën për marrëveshje e anëtarësim ndërkombëtar.
• Çmimi i tij ishte decentralizimi: gjashtë komuna të reja ose të zgjeruara ndjeshëm me shumicë serbe, ligje që kërkojnë shumicë të dyfishtë dhe zona të mbrojtura rreth më shumë se 40 vendeve fetare e kulturore.

Nga Rezoluta 1244 te mandati i Vjenës

Më 10 qershor 1999, pas ndërhyrjes së NATO-s, të nxitur nga represioni dhe dëbimi masiv i shqiptarëve, Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244. Ajo e vuri Kosovën nën administrim të përkohshëm të OKB-së dhe parashikoi një proces politik për statusin e ardhshëm, pa e përcaktuar atë. Për tetë vjet Kosova dhe Serbia u qeverisën krejtësisht të ndara: UNMIK-u mori çdo autoritet ligjvënës, ekzekutiv e gjyqësor, dhe Beogradi nuk ushtroi më asnjë pushtet mbi vendin.

Procesi i statusit u hap në vjeshtën e vitit 2005. Më 7 tetor një rishikim gjithëpërfshirës për OKB-në arriti në përfundimin se nuk do të vinte kurrë një moment i mirë për statusin dhe se koha për ta nisur kishte ardhur; më 24 tetor Këshilli i Sigurimit e miratoi kalimin në fazën tjetër. Me letrën e 31 tetorit Kofi Annani njoftoi se do ta emëronte të dërguar special ish-presidentin e Finlandës, Martti Ahtisaarin; Këshilli e mirëpriti më 10 nëntor 2005. Ahtisaari e njihte Kosovën që nga viti 1999.

Bashkë me mirëpritjen, Këshillit iu përcollën parimet udhëheqëse të Grupit të Kontaktit të gjashtë fuqive. Ato vendosën kufijtë e çdo zgjidhjeje: asnjë kthim në situatën e para marsit 1999, asnjë ndarje e Kosovës dhe asnjë bashkim i saj me ndonjë shtet a pjesë shteti; vendimi përfundimtar duhej miratuar nga Këshilli i Sigurimit. Parimet nuk e përjashtonin pavarësinë, por bashkimin kombëtar e përjashtonin shprehimisht që në fillim. Një javë më vonë, më 17 nëntor 2005, Kuvendi i Kosovës riafirmoi njëzëri vullnetin për një shtet të pavarur e sovran.

Vjena, 2006–2007: dy qëndrime që nuk u takuan

Bisedimet e drejtpërdrejta u hapën në Vjenë më 20–21 shkurt 2006, një muaj pasi kishte vdekur presidenti Ibrahim Rugova (21 janar 2006). Zyra e të dërguarit special, UNOSEK, i ndau sipas çështjeve praktike: decentralizimi, trashëgimia kulturore e vendet fetare, ekonomia, të drejtat e komuniteteve. Më 24 korrik 2006 u mbajt takimi i parë i nivelit të lartë, me presidentët dhe kryeministrat e Serbisë dhe të Kosovës, ku secila palë përsëriti qëndrimin e vet: autonomi substanciale për Beogradin, pavarësi për Prishtinën. Delegacionin e Kosovës e përbënte Ekipi i Unitetit, që bashkonte partitë shqiptare të pozitës dhe të opozitës.

Më 2 tetor 2006 parlamenti serb miratoi një kushtetutë që shpallte sovranitetin mbi Kosovën. Më 10 nëntor Ahtisaari e shtyu propozimin pas zgjedhjeve serbe të 21 janarit 2007, dhe shqiptarët e pritën shtyrjen me zhgënjim të thellë. Më 2 shkurt 2007 projekt-propozimi iu dorëzua të dy palëve. Udhëheqja shqiptare e priti përgjithësisht mirë, edhe pse me rezerva për shpërbërjen e Trupave Mbrojtëse të Kosovës dhe për decentralizimin; Lëvizja Vetëvendosje e kundërshtoi në rrugë, dhe në protestën e 10 shkurtit dy protestues vdiqën nga plumbat e gomës. Pas konsultimeve të 21 shkurtit – 2 marsit, në takimin përfundimtar të liderëve në Vjenë më 10 mars 2007 palët nuk bënë asnjë hap përpara.

Raporti dhe Propozimi i 26 marsit 2007

Më 26 mars 2007 Sekretari i Përgjithshëm ia përcolli Këshillit të Sigurimit dy dokumente, me mbështetjen e tij të plotë. I pari ishte raporti i shkurtër i Ahtisaarit për statusin, që hapet me rekomandimin: statusi i Kosovës duhet të jetë pavarësi, e mbikëqyrur nga bashkësia ndërkombëtare. Riintegrimi në Serbi nuk është opsion i zbatueshëm, sepse pas represionit të viteve nëntëdhjetë — heqjes së autonomisë, diskriminimit sistematik dhe dëbimit masiv — shumica dërrmuese e popullit të Kosovës nuk do ta pranonte rikthimin e sundimit serb. Administrimi ndërkombëtar pa afat nuk është i qëndrueshëm, sepse e mban Kosovën jashtë institucioneve financiare ndërkombëtare dhe jashtë rrugës evropiane. Mbetet pavarësia, e mbikëqyrur në fillim. Ahtisaari shtoi se potenciali i negociatave ishte shteruar dhe se Kosova ishte rast unik, që nuk krijonte precedent për konflikte të tjera.

Dokumenti i dytë, Propozimi Gjithëpërfshirës, ka pesëmbëdhjetë nene dhe dymbëdhjetë anekse. Një hollësi i jep peshë të veçantë: vetë teksti i Propozimit nuk e përdor asnjëherë fjalën pavarësi për statusin, por vetëm për pavarësinë e gjyqësorit dhe të disa institucioneve. Ai përshkruan atributet e një shteti pa e emërtuar: kushtetutë, të drejtë për marrëveshje ndërkombëtare dhe për anëtarësim në organizata ndërkombëtare, simbole të veta kombëtare — flamur, vulë e himn që pasqyrojnë karakterin shumetnik të vendit. Gjuhë zyrtare janë shqipja dhe serbishtja, ndërsa turqishtja, boshnjakishtja dhe romishtja marrin status zyrtar në nivel komune. Dhe një nen i vë kufi edhe çështjes kombëtare shqiptare: Kosova nuk do të ketë pretendime territoriale ndaj asnjë shteti dhe nuk do të kërkojë bashkim me asnjë shtet a pjesë shteti.

Çmimi i kompromisit

Pjesa më e gjatë e planit u kushtohet komuniteteve joshumicë, sidomos serbëve. Për dy mandatet e para, nga 120 vendet e Kuvendit 20 janë të rezervuara: dhjetë për serbët dhe dhjetë për boshnjakët, turqit, goranët, romët, ashkalinjtë dhe egjiptianët. Ligjet për kufijtë e komunave, të drejtat e komuniteteve, gjuhën, zgjedhjet lokale, trashëgiminë kulturore, lirinë fetare, arsimin dhe simbolet kërkojnë, krahas shumicës së Kuvendit, edhe shumicën e deputetëve të komuniteteve joshumicë. Qeveria duhet të ketë të paktën një ministër serb dhe një nga një komunitet tjetër. Gjykata Kushtetuese ka nëntë gjyqtarë, tre prej tyre ndërkombëtarë, të emëruar nga presidenti i Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.

Decentralizimi krijonte gjashtë komuna të reja ose të zgjeruara ndjeshëm me shumicë serbe: Graçanicën, Ranillugun, Parteshin, Kllokotin, Novobërdën dhe Mitrovicën e Veriut. Mitrovica — qyteti i Urës së Ibrit — ndahej në dy komuna, Veriu e Jugu. Komunat me shumicë serbe merrnin kompetenca të zgjeruara, si arsimin e lartë në Mitrovicën e Veriut dhe kujdesin shëndetësor dytësor, si dhe të drejtën të merrnin financim transparent nga Serbia.

Kisha Ortodokse Serbe merrte njohje të shprehur, paprekshmëri të pronës dhe privilegje tatimore e doganore. Rreth më shumë se 40 vendeve fetare e kulturore ngriheshin zona të mbrojtura, ku ndaloheshin ndërtimet industriale dhe ku për ndërtime tregtare, tubime publike a urbanizim të tokës bujqësore komuna duhej të kërkonte pëlqimin e Kishës. Lista ka edhe hollësi shqiptare: manastiri i Sokolicës e ndan zonën e mbrojtur me Kompleksin Përkujtimor të Isa Boletinit, dhe zona e qendrës historike të Prizrenit duhej të përfshinte edhe monumentet osmane, katolike e popullore të qytetit.

Në fushën e sigurisë, plani shpërbënte Trupat Mbrojtëse të Kosovës brenda një viti pas periudhës kalimtare dhe krijonte një Forcë Sigurie profesionale e shumetnike me jo më shumë se 2.500 pjesëtarë aktivë dhe 800 rezervistë. Mbikëqyrjen do ta ushtronte një Përfaqësues Civil Ndërkombëtar, njëkohësisht përfaqësues special i BE-së, me fuqi të anulonte ligje e të shkarkonte zyrtarë, krahas një misioni të BE-së për sundimin e ligjit dhe një pranie ushtarake të udhëhequr nga NATO. Pas një periudhe kalimtare 120-ditore mandati i UNMIK-ut do të mbaronte.

Këshilli i Sigurimit, Trojka dhe 17 shkurti

Më 3 prill 2007 Ahtisaari e paraqiti planin para Këshillit të Sigurimit, dhe në fund të prillit një mision i Këshillit vizitoi Beogradin e Kosovën. Më 5 prill, në një seancë të jashtëzakonshme pa asnjë deputet serb në sallë, Kuvendi i Kosovës miratoi një deklaratë që e mbështeste raportin dhe Propozimin, dhe u zotua ta zbatonte plotësisht. Por projektrezolutat që SHBA-ja dhe vendet evropiane qarkulluan nga maji deri në korrik nuk e kapërcyen kundërshtimin rus. Më 20 korrik 2007, pasi Rusia e bëri të qartë se do të përdorte veton, projekti u la mënjanë dhe çështja kaloi te Grupi i Kontaktit.

Grupi i Kontaktit ngriti atëherë një Trojkë me përfaqësues të BE-së, të SHBA-së dhe të Rusisë; Sekretari i Përgjithshëm e mirëpriti nismën më 1 gusht 2007, dhe Trojka zhvilloi katër muaj bisedimesh. Dhjetë seanca, përfshirë një konferencë treditore në Baden të Austrisë, nuk sollën marrëveshje. Raporti i Trojkës, që Sekretari i Përgjithshëm ia përcolli Këshillit më 10 dhjetor 2007, shënon se asnjëra palë nuk ishte e gatshme të hiqte dorë nga qëndrimi i saj për çështjen themelore të sovranitetit: Prishtina e kishte pranuar planin e Ahtisaarit të plotë, Beogradi e kishte hedhur poshtë.

Më 17 shkurt 2008 Kuvendi i Kosovës shpalli Kosovën shtet të pavarur e sovran. Deklarata pranonte plotësisht detyrimet e Propozimit Gjithëpërfshirës; 109 deputetët e pranishëm votuan pro, ndërsa dhjetë deputetët serbë nuk erdhën në seancë. Më 28–29 shkurt u formua Grupi Drejtues Ndërkombëtar për të mbështetur zbatimin e plotë të planit; më 9 prill Kuvendi miratoi Kushtetutën, e cila hyri në fuqi më 15 qershor 2008. Plani që nuk kaloi në Këshillin e Sigurimit u bë ligj me vullnetin e vetë Kosovës.

Trashëgimia: nga mbikëqyrja te Kushtetuta e vetme

Më 22 korrik 2010 Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, me dhjetë vota kundër katër, arriti në përfundimin se shpallja e pavarësisë nuk kishte shkelur as të drejtën ndërkombëtare, as Rezolutën 1244, as Kornizën Kushtetuese (opinioni i GJND-së). Më 10 shtator 2012 autoritetet e Kosovës dhe Grupi Drejtues Ndërkombëtar shpallën fundin e pavarësisë së mbikëqyrur dhe e njohën Kushtetutën si kornizën e vetme ligjore; po atë ditë Kuvendi hoqi prej saj dispozitat e mbikëqyrjes ndërkombëtare. Garancitë për komunitetet mbetën: dhjetë vende për serbët dhe dhjetë për komunitetet e tjera në Kuvendin me 120 deputetë.

Martti Ahtisaari mori Çmimin Nobel për Paqe më 2008; Komiteti Nobel përmendi posaçërisht përpjekjet e tij për Kosovën më 1999 dhe më 2005–2007. Vdiq në Helsinki më 16 tetor 2023.

Plani u kushtoi shqiptarëve kompromise të rënda: decentralizim mbi baza etnike, shumicë të dyfishtë për ligjet kyçe, zona të mbrojtura rreth kishave dhe ndalimin e çdo bashkimi me një shtet tjetër. As integrimin e veriut nuk e zgjidhi: në mars 2008 kuvendet komunale të Leposaviqit, Zveçanit dhe Zubin Potokut nuk kishin mbajtur as seancat inauguruese. Por ai u dha atyre kornizën e një shteti të vetin — me kushtetutë, gjykatë e forcë sigurie — të ngritur mbi përfundimin e shkruar të një të dërguari të OKB-së se rruga e kthimit nën Beograd ishte mbyllur.