Dhjetori 2018: lëvizja studentore që refuzoi çdo lider dhe çdo parti

Në fillim të dhjetorit 2018 një tarifë prej 670 lekësh për çdo kredit të një provimi të mbartur nxori studentët e Fakultetit të Arkitekturës dhe Urbanistikës në shkallët e Universitetit Politeknik të Tiranës. Brenda dy ditësh protesta kishte pushuar auditorët e gjysmës së universiteteve publike të vendit dhe ishte bërë lëvizja më e madhe studentore e Shqipërisë që nga dhjetori 1990. Ajo që e bëri të veçantë nuk ishte tarifa — ajo u hoq që ditën e dytë — por vendimi i studentëve për të mos zgjedhur asnjë lider, për të mos emëruar asnjë përfaqësues dhe për të mos u ulur në asnjë tryezë me asnjë parti.

Pse ka rëndësi

• Nisi më 4 dhjetor 2018 nga një tarifë prej 670 lekësh për kredit për provimet e mbartura, dhe brenda dy ditësh u shndërrua në lëvizjen më të madhe studentore të Shqipërisë pas vitit 1990.
• Studentët refuzuan të zgjidhnin lider, të emëronin përfaqësues dhe të pranonin ndërmjetësim partiak — një zgjedhje e vetëdijshme, jo mungesë organizimi.
• Më 26 dhjetor 2018 qeveria miratoi katër vendime që përgjysmuan tarifën vjetore për të gjithë studentët; më 28 dhjetor kryeministri Edi Rama ndërroi shtatë ministra, mes tyre ministren e Arsimit Lindita Nikolla.
• Tetë kërkesat mbetën kryesisht të papërmbushura: një vit pas «Paktit për Universitetin», studentët dolën sërish për të thënë se premtimet nuk ishin mbajtur.

670 lekë për një provim

Shkëndija ishte administrative. Një vendim i Këshillit të Ministrave ngarkonte studentët e universiteteve publike me një pagesë për çdo kredit të lëndëve që i rimerrnin në sesionin e dytë — 670 lekë krediti. Për një student që mbartte tri provime, kjo do të thoshte një faturë që shpesh kalonte pagesën vjetore të vetë shkollimit.

Më 4 dhjetor 2018 studentët e Fakultetit të Arkitekturës dhe Urbanistikës dolën në shkallë. Të nesërmen u bashkuan Inxhinieria e Ndërtimit, Mjekësia dhe Akademia e Arteve; më 6 dhjetor marshimi drejt Ministrisë së Arsimit, Sportit dhe Rinisë i dha lëvizjes karakter kombëtar. Ministrja Lindita Nikolla u përpoq fillimisht ta zbuste çështjen — tha se vendimi hynte në fuqi vitin pasardhës dhe se heqja e tarifës ishte në dorë të autonomisë së universiteteve — por presioni i ditës së dytë e detyroi ministrinë ta shfuqizonte tarifën.

Tarifa ra. Protesta nuk ra me të. Ky ishte momenti që e ktheu një ankesë studentore në një lëvizje: studentët nuk kishin dalë vetëm për 670 lekët.

Tetë kërkesat

Brenda javës së parë lëvizja nxori një platformë me tetë pika, të shpallura publikisht si të panegociueshme:

• rritjen e buxhetit të arsimit në 5% të Prodhimit të Brendshëm Bruto, për të mundësuar përgjysmimin e tarifës në çdo cikël studimi dhe përmirësimin e mësimdhënies, infrastrukturës dhe konvikteve;
• transparencë të plotë të buxhetit të ministrisë dhe të institucioneve të arsimit të lartë, me shpenzimet të publikuara online;
• rritjen e peshës së votës studentore nga 10% në 50% në zgjedhjen e dekanëve dhe rektorëve, dhe një përfaqësues studenti në senatin akademik të çdo fakulteti;
• barazi votash mes ministrisë dhe institucionit në Bordin e Administrimit, plus një përfaqësues studenti në bord;
• pajisjen e të gjithë studentëve me Kartën e Studentit brenda vitit akademik 2018–2019;
• një bibliotekë me standarde evropiane dhe tekste universitare falas online në gjuhën shqipe;
• vlerësimin e performancës së pedagogëve në mësimdhënie dhe kërkim shkencor, publikimin e tij online dhe regjistrimin e leksioneve;
• rishikimin e titujve akademikë dhe verifikimin e plagjiaturës në tekstet mësimore.

Lista meriton lexim të ngadaltë, sepse vetëm dy pika prej tetësh flasin për para. Gjashtë të tjerat kërkojnë numra të publikuar, vota të rishpërndara, tituj të verifikuar — domethënë kërkojnë llogaridhënie. Studentët nuk po ankoheshin se universiteti ishte i shtrenjtë; po thoshin se ishte i pallogaridhënshëm.

Pa lider, pa parti, pa përfaqësues

Qeveria kërkoi bashkëbisedues. Partitë kërkuan bashkëbisedues. Të dyja kërkesat u refuzuan me të njëjtin arsyetim: në momentin që lëvizja nxjerr një emër, ai emër bëhet pronë e dikujt tjetër. Studentët nuk zgjodhën kryesi, nuk emëruan delegacion dhe nuk u përgjigjën ftesave për takim me kryeministrin Edi Rama, të cilin e akuzuan se po kërkonte ta shuante forcën e protestës duke e kthyer në një bisedë.

Kjo e bëri lëvizjen të pazakontë në demokracinë shqiptare: në kulmin e saj nxori dhjetëra mijëra vetë në rrugë pa asnjë strukturë udhëheqëse të njohur, dhe u përshkrua gjerësisht si pa lider dhe jopartiake — ndër të parat protesta masive të vendit që nuk u nis nga një parti.

Refuzimi kishte një kosto dhe studentët e dinin: pa përfaqësues nuk ka nënshkrim, dhe pa nënshkrim çdo fitore mbetet e revokueshme. Kjo është pikërisht ajo që ndodhi.

Dhjetori i qeverisë

Më 26 dhjetor 2018 Këshilli i Ministrave miratoi katër vendime që prekën drejtpërdrejt xhepin e studentëve: tarifa vjetore u përgjysmua për të gjithë studentët e pranuar në ciklin e parë; u mbulua 100% për studentët me mesatare mbi 9 dhe për studentët nga shtresat në nevojë, të verbrit dhe paraplegjikët e tetraplegjikët; bursat u rritën nga 8.100 në 10.000 lekë në muaj.

Dy ditë më vonë, më 28 dhjetor 2018, Edi Rama ndërroi shtatë ministra — pothuajse gjysmën e kabinetit — nën efektin e protestave. Për Ministrinë e Arsimit propozoi zëvendësministren Besa Shahini në vend të Lindita Nikollës.

Asnjëra prej këtyre lëvizjeve nuk u kërkua nga një tryezë negociatash, sepse tryeza nuk ekzistoi kurrë. Qeveria po u përgjigjej rrugës.

Nga rruga në auditorë

Me pushimet e dimrit protesta e humbi rrugën dhe u zhvendos brenda. Më 9 janar 2019 studentët e Fakultetit të Drejtësisë dhe të Fakultetit të Ekonomisë kaluan natën në auditorë; zënia u përhap edhe në fakultete të tjera. Në janar 2019 kryeministri paraqiti «Paktin për Universitetin», një dokument që premtonte të shkonte përtej tetë kërkesave.

Pakti e mbylli protestën pa e zgjidhur atë. Lëvizja u shua gradualisht gjatë shkurtit 2019, ndërsa fakultetet e zëna u liruan. Një vit më pas, një grup studentësh nga fakultete të ndryshme të Universitetit të Tiranës u mblodh sërish para Kryeministrisë për të thënë se pikat e Paktit nuk ishin zbatuar dhe se ishin gënjyer — veçanërisht për verifikimin e plagjiaturës, ku nuk kishte asnjë rezultat.

Harku: 1968, 1990, 2018

Universiteti shqiptar ka qenë tri herë vendi ku ndryshimi politik nisi para se të kishte emër. Në 1968, lëvizja studentore e Prishtinës i dha Kosovës universitetin e saj në gjuhën shqipe. Në dhjetor 1990, studentët e Tiranës thyen diktaturën për katër net dhe zgjodhën një udhëheqës, Azem Hajdarin, në sallën e konviktit.

Dhjetori 2018 e ndoqi të njëjtin itinerar — Qyteti Studenti, shkallët e fakultetit, marshimi drejt qendrës — dhe bëri saktësisht të kundërtën e vitit 1990 në një pikë të vetme: nuk zgjodhi askënd. Brezi i 2018-s e kishte parë se ç'u bë me udhëheqësit studentorë të 1990-s, të cilët brenda pak vitesh u bënë politikanë partiakë; refuzimi i liderit ishte leximi i tij i asaj historie.

Të dyja zgjedhjet kishin çmimin e vet. Lëvizja e 1990-s fitoi pluralizmin dhe humbi pastërtinë e saj; lëvizja e 2018-s ruajti pastërtinë dhe fitoi katër vendime qeverie që mund të shfuqizohen me katër të tjera. Midis tyre qëndron e njëjta pyetje e pazgjidhur e demokracisë shqiptare: si e mban një lëvizje fitoren e vet pa u bërë ajo që rrëzoi.

Trashëgimia e dhjetorit

Ajo që mbeti nuk është Pakti. Është përgjysmimi i tarifës, që preku çdo student të ciklit të parë dhe nuk u rikthye; është bursa e ngritur në 10.000 lekë; dhe është prova se në Shqipëri një kërkesë mund t'i imponohet qeverisë pa kaluar nëpër një parti. Për një vend ku çdo protestë masive kishte pasur deri atëherë një selike prapa, kjo është trashëgimia e vërtetë e dhjetorit 2018 — dhe arsyeja pse ai rri në të njëjtin raft me 1968-n dhe 1990-n.