Ndërhyrja e NATO-s, 1999

Më 24 mars 1999, qiejt mbi Beograd u ndriçuan nga sirenat dhe shpërthimet. Aleanca e Atlantikut të Veriut — koalicioni më i fuqishëm ushtarak që ka njohur historia njerëzore — kishte vendosur, për herë të parë në pesëdhjetë vjet ekzistencë, të godiste një shtet sovran pa autorizimin e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Shkaku ishte një vend i vogël malor në jug të Ballkanit dhe një popull që prej një dhjetëvjeçari kërkonte vetëm të mos shkatërrohej. Ndërhyrja e NATO-s nuk ishte një akt bujarie hyjnore; ishte përfundimi i pashmangshëm i një logjike që Beogradi vetë e kishte ndërtuar tullë pas tulle.

Pse u arrit deri këtu

Bombardimet nuk ranë nga qielli si rrufe pa shkak. Ato ishin pika e fundit e një rruge të gjatë: heqja e autonomisë në 1989, dhjetë vjet aparteid e rezistencë paqësore nën Ibrahim Rugovën, dhe pastaj shpërthimi i armatosur i luftës së Kosovës në 1998–1999. Bota e kishte parë me sytë e vet se ç'ndodhte kur Sllobodan Millosheviçi vendoste të "zgjidhte" çështjen shqiptare me forcë. Pas masakrave dhe dëbimit masiv — Reçaku në janar 1999, fshatra të djegur, kolona të pafundme njerëzish të dëbuar — diplomacia perëndimore bëri përpjekjen e fundit në Konferencën e Rambujesë. Kur Beogradi refuzoi të nënshkruante marrëveshjen që do të kishte ndaluar gjakderdhjen, alternativa e vetme që mbeti ishte forca.

Operacioni "Forca Aleate"

Fushata mbante emrin Operation Allied Force — Forca Aleate. Ajo zgjati 78 ditë, nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999. Avionët e nëntëmbëdhjetë vendeve anëtare të NATO-s kryen mbi 38 mijë fluturime, duke goditur fillimisht objektiva ushtarake — sisteme kundërajrore, baza, ura, depo — dhe më vonë infrastrukturën strategjike të Serbisë: rrjetin elektrik, rafineritë, ministritë në zemër të Beogradit. Strategjia ishte e qartë e brutale njëkohësisht: t'i hiqej regjimit i Millosheviçit aftësia dhe vullneti për të vazhduar dhunën në Kosovë.

Megjithatë, fushata nuk ishte e pastër nga gabimet, dhe ndershmëria intelektuale na detyron t'i pranojmë ato. Bombat nuk dallojnë gjithmonë midis ushtarit dhe fëmijës. Më 7 maj 1999, një bombë amerikane goditi ambasadën kineze në Beograd, duke vrarë tre gazetarë kinezë — një gabim që rrodhi nga harta të vjetruara dhe që mbeti një plagë diplomatike për vite me radhë. Karvane refugjatësh shqiptarë u goditën nga gabimi. Civilë serbë vdiqën në qytetet e tyre. Lufta, edhe kur bëhet për një kauzë të drejtë, mbetet gjithmonë tragjedi.

Çështja e ligjshmërisë

Konica do të na kujtonte se një popull i lirë duhet të jetë i guximshëm në të vërtetën, edhe kur ajo e ndërlikon krenarinë e tij. Pra le ta themi hapur: ndërhyrja e NATO-s nuk u autorizua nga Këshilli i Sigurimit, sepse Rusia dhe Kina do ta kishin vetuar. Juridikisht, ajo qëndronte mbi tokë të paqartë. Kritikët e quajtën cenim të sovranitetit; mbrojtësit e quajtën "ndërhyrje humanitare" — një koncept që Kosova e ngriti për herë të parë në qendër të së drejtës ndërkombëtare. Presidenti çek Vacllav Havel e quajti një luftë "në emër të parimeve dhe vlerave njerëzore", të parën në historinë moderne pa interesa territoriale ose ekonomike.

Ne shqiptarët nuk e mbrojmë ndërhyrjen sepse ishte e përsosur ligjërisht — nuk ishte. E mbrojmë sepse ishte e drejtë. Kur një shtet vret e dëbon qindra mijëra qytetarë të vet për shkak të kombësisë, heshtja e botës nuk është neutralitet; është bashkëfajësi. Mbi 800 mijë shqiptarë u dëbuan nga Kosova gjatë atyre javëve — pothuajse gjysma e popullsisë. Pa ndërhyrjen, kjo shifër do të kishte qenë vetëm fillimi.

Kapitullimi dhe Kumanova

Pas dy muajsh e gjysmë presioni, makineria luftarake e Millosheviçit u thye. Më 9 qershor 1999, në Kumanovë të Maqedonisë, përfaqësuesit ushtarakë jugosllavë nënshkruan Marrëveshjen Tekniko-Ushtarake, e cila përcaktonte afatet dhe procedurat e tërheqjes së plotë të forcave serbe nga Kosova. Të nesërmen, më 10 qershor, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1244, e cila vendosi Kosovën nën një administrim ndërkombëtar civil e ushtarak. Forca paqeruajtëse e NATO-s, KFOR-i — deri në 50 mijë trupa — nisi të hynte në territor ndërsa kolonat e fundit ushtarake serbe largoheshin.

Imazhet e atyre ditëve mbeten të gdhendura në kujtesën kombëtare: tanket serbe që tërhiqeshin drejt veriut dhe, në kah të kundërt, kolonat e pafundme të refugjatëve që ktheheshin në shtëpitë e tyre, shumë prej të cilave të djegura. Lufta kishte mbaruar. Por liria ende nuk kishte ardhur plotësisht — vetëm administrimi ndërkombëtar i UNMIK-ut dhe një rrugë e gjatë drejt shtetit.

Trashëgimia

Ndërhyrja e NATO-s mbetet një nga ngjarjet themelore të historisë bashkëkohore shqiptare dhe një precedent i debatueshëm në të drejtën ndërkombëtare. Për disa, ajo shënoi kulmin e "ndërhyrjes humanitare" — një epokë ku bota dukej e gatshme të mbronte civilët kundër shteteve të tyre. Për të tjerë, ajo hapi një kuti Pandorë që do të keqpërdorej më vonë. Por për shqiptarët e Kosovës, kuptimi është i thjeshtë dhe i pakontestueshëm: më 1999, kur asgjë tjetër nuk mbeti, bota nuk e ktheu kokën mënjanë. Kjo ndërhyrje ishte ura midis një populli të dëbuar dhe një kombi që, nëntë vjet më vonë, do të shpallte pavarësinë.

Burimet:

• Air Force Historical Support Division, "1999 — Operation Allied Force" (afhistory.af.mil)
• UNMIK, "Kumanovo Military Technical Agreement" (9 qershor 1999) dhe Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së
• Human Rights Watch, "Civilian Deaths in the NATO Air Campaign" (2000)
• Encyclopædia Britannica, "Kosovo conflict" / "Operation Allied Force"
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo

— Redaksia ZHURMA