Ndërhyrja e NATO-s, 1999

Më 24 mars 1999, qiejt mbi Beograd u ndriçuan nga sirenat dhe shpërthimet. Aleanca e Atlantikut të Veriut — koalicioni më i fuqishëm ushtarak që ka njohur historia njerëzore — kishte vendosur, për herë të parë në pesëdhjetë vjet ekzistencë, të godiste një shtet sovran pa autorizimin e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Shkaku ishte një vend i vogël malor në jug të Ballkanit dhe një popull që prej një dhjetëvjeçari kërkonte vetëm të mos shkatërrohej. Ndërhyrja e NATO-s nuk ishte një akt bujarie hyjnore; ishte përfundimi i pashmangshëm i një logjike që Beogradi vetë e kishte ndërtuar tullë pas tulle.

Pse ka rëndësi

• Operacioni «Forca Aleate» zgjati 78 ditë, nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999, me avionë të nëntëmbëdhjetë vendeve anëtare të NATO-s dhe mbi 38 mijë fluturime.
• Ishte hera e parë në pesëdhjetë vjet ekzistencë që Aleanca goditi një shtet sovran pa autorizimin e Këshillit të Sigurimit — Rusia dhe Kina do ta kishin vetuar.
• Bombardimet erdhën pas dhjetë vjetësh aparteid e rezistence paqësore, pas masakrës së Reçakut në janar 1999 dhe pas refuzimit të Beogradit për të nënshkruar marrëveshjen e Rambujesë.

Pse u arrit deri këtu

Bombardimet nuk ranë nga qielli si rrufe pa shkak. Ato ishin pika e fundit e një rruge të gjatë: heqja e autonomisë në 1989, dhjetë vjet aparteid e rezistencë paqësore nën Ibrahim Rugovën, dhe pastaj shpërthimi i armatosur i luftës së Kosovës në 1998–1999. Bota e kishte parë me sytë e vet se ç'ndodhte kur Sllobodan Millosheviçi vendoste të "zgjidhte" çështjen shqiptare me forcë. Pas masakrave dhe dëbimit masiv — masakra e Reçakut më 15 janar 1999, ku sipas faqes zyrtare të NATO-s u ekzekutuan 40 civilë shqiptarë, fshatra të djegur, kolona të pafundme njerëzish të dëbuar — diplomacia perëndimore bëri përpjekjen e fundit në Konferencën e Rambujesë. Kur Beogradi refuzoi të nënshkruante marrëveshjen që do të kishte ndaluar gjakderdhjen, alternativa e vetme që mbeti ishte forca.

Operacioni «Forca Aleate»

Fushata mbante emrin Operation Allied Force — Forca Aleate. Ajo nisi më 24 mars 1999 në orën 20:00, nën komandën e gjeneralit Wesley Clark, Komandant Suprem i Aleatëve në Europë, dhe zgjati 78 ditë, deri më 10 qershor 1999. Avionët e nëntëmbëdhjetë vendeve anëtare goditën fillimisht objektiva ushtarake — sisteme kundërajrore, baza, ura, depo — dhe më vonë infrastrukturën strategjike të Serbisë: rrjetin elektrik, rafineritë, ministritë në zemër të Beogradit. Strategjia ishte e qartë e brutale njëkohësisht: t'i hiqej regjimit të Millosheviçit aftësia dhe vullneti për të vazhduar dhunën në Kosovë.

Përmasat e fushatës janë të dokumentuara nga vetë Aleanca. Sipas faqes zyrtare të NATO-s, gjatë 78 ditëve u ndërmorën 38,400 fluturime, nga të cilat 10,484 fluturime goditëse, dhe u lëshuan 23,614 municione ajrore — e gjitha pa asnjë humbje njerëzore midis forcave aleate, fakt i rrallë në historinë e ndërhyrjeve ushtarake moderne. U përdorën bombardues stealth B-2 dhe F-117 dhe raketa krujzore Tomahawk në shkallë të gjerë.

Fushata kaloi në tri faza. Në dhjetë ditët e para goditjet u përqendruan te radarët dhe mbrojtja antiajrore: forca ajrore serbe, e vjetruar me MiG-21 e MiG-29, u çmontua brenda ditësh dhe NATO-ja fitoi epërsinë ajrore. Nga fillimi i prillit deri në fund të majit objektivat u zhvendosën te infrastruktura strategjike — më 3 prill u shkatërrua Ministria e Brendshme, më 23 prill u godit radiotelevizioni shtetëror RTS. Në javët e fundit rrjeti elektrik i Serbisë u paralizua dhe furnizimi me ujë i Beogradit u ndërpre. Ishte pikërisht atëherë që Millosheviçi, i cili deri atëherë kishte rezistuar mbi mbështetjen e popullsisë serbe, filloi ta humbiste edhe atë.

Kostoja civile

Fushata nuk ishte e pastër nga gabimet, dhe ndershmëria intelektuale na detyron t'i pranojmë ato me shifra, jo me përgjithësime. Bombat nuk dallojnë gjithmonë midis ushtarit dhe fëmijës. Sipas hetimit terrenor të Human Rights Watch (raporti i vitit 2000), gjatë 78 ditëve humbën jetën ndërmjet 488 dhe 527 civilë — serbë dhe shqiptarë — në 90 incidente të dokumentuara. Kjo është tri deri katër herë më shumë se sa pranoi zyrtarisht Pentagoni, i cili fliste për 20–30 incidente. Rreth 278–317 prej këtyre viktimave ranë brenda territorit të Kosovës — pra mbi gjysma e kostos civile të një fushate të nisur për të mbrojtur Kosovën u pagua nga vetë kosovarët.

• 14 prill 1999 — konvoji i Gjakovës. Një kolonë refugjatësh shqiptarë u godit gabimisht. Sipas raportit të Prokurorit të ICTY-t, u vranë ndërmjet 70 dhe 75 persona dhe mbi 100 u plagosën; komiteti konstatoi se ekuipazhet nuk kishin treguar kujdes të mjaftueshëm, por nuk rekomandoi hetim penal.
• 23 prill 1999 — RTS. Në goditjen e radiotelevizionit shtetëror serb u vranë ndërmjet 10 dhe 17 civilë sipas ICTY-t, i cili e cilësoi RTS-in objektiv legjitim të sistemit serb të komandës.
• 7 maj 1999 — ambasada kineze në Beograd. Tre shtetas kinezë u vranë dhe 15 u plagosën; ICTY konstatoi një gabim procedural të inteligjencës, i rrjedhur nga harta të vjetruara. NATO-ja kërkoi falje, por plaga diplomatike me Kinën mbeti për vite.
• 13 maj 1999 — Korisha, pranë Prizrenit. Sipas ICTY-t, humbën jetën ndërmjet 48 dhe 87 civilë. HRW dokumentoi gjithashtu përdorimin e bombave kasetore në të paktën 7 incidente të konfirmuara, me 90 deri 150 viktima civile gjithsej.
• Infrastruktura. 25 ura të rrënuara dhe rreth 70% e centraleve elektrike të dëmtuara pjesërisht ose plotësisht.

Joschka Fischer, ministri i Jashtëm gjerman i kohës — për Gjermaninë kjo ishte ndërhyrja e parë ushtarake jashtë kufijve pas vitit 1945 — do ta mbronte operacionin vite më vonë, duke pranuar se "mu desh shumë kohë ta kuptoja natyrën e vërtetë të konfliktit: një nacionalizëm jashtëzakonisht i rrezikshëm, i gatshëm për masakra në masë", dhe duke cituar Srebrenicën e 1995-ës si paralajmërimin e injoruar.

Këto kosto ishin të dhimbshme. Ato maten, megjithatë, kundrejt asaj që po ndodhte pa ndërhyrje: sipas KOHA.net, gjatë luftës së Kosovës u vranë mbi 10,000 persona, rreth 5,000 u zhdukën dhe mbi një milion shqiptarë u dëbuan nga shtëpitë e tyre.

Çështja e ligjshmërisë

Konica do të na kujtonte se një popull i lirë duhet të jetë i guximshëm në të vërtetën, edhe kur ajo e ndërlikon krenarinë e tij. Pra le ta themi hapur: ndërhyrja e NATO-s nuk u autorizua nga Këshilli i Sigurimit, sepse Rusia dhe Kina do ta kishin vetuar. Juridikisht, ajo qëndronte mbi tokë të paqartë. Kritikët e quajtën cenim të sovranitetit; mbrojtësit e quajtën "ndërhyrje humanitare" — një koncept që Kosova e ngriti për herë të parë në qendër të së drejtës ndërkombëtare. Presidenti çek Vacllav Havel e quajti një luftë "në emër të parimeve dhe vlerave njerëzore", të parën në historinë moderne pa interesa territoriale ose ekonomike.

Ne shqiptarët nuk e mbrojmë ndërhyrjen sepse ishte e përsosur ligjërisht — nuk ishte. E mbrojmë sepse ishte e drejtë. Kur një shtet vret e dëbon qindra mijëra qytetarë të vet për shkak të kombësisë, heshtja e botës nuk është neutralitet; është bashkëfajësi. Mbi 800 mijë shqiptarë u dëbuan përtej kufijve gjatë atyre javëve — pothuajse gjysma e popullsisë. Pa ndërhyrjen, kjo shifër do të kishte qenë vetëm fillimi.

Kapitullimi dhe Kumanova

Pas dy muajsh e gjysmë presioni, makineria luftarake e Millosheviçit u thye. Më 3 qershor 1999 ai pranoi parimisht kushtet e NATO-s — nën presion njëkohësisht të brendshëm politik dhe rus, sepse as Moska nuk donte ta zgjeronte konfliktin. Më 9 qershor, në bazën ushtarake të Kumanovës në Maqedoni, gjenerali britanik Sir Michael Jackson — komandanti i parë i KFOR-it — dhe gjenerali serb Nebojsha Pavkoviq nënshkruan Marrëveshjen Tekniko-Ushtarake, e cila përcaktonte afatet dhe procedurat e tërheqjes së plotë të forcave ushtarake, policore dhe paramilitare serbe nga Kosova. Të nesërmen, më 10 qershor, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1244, e cila vendosi Kosovën nën një administrim ndërkombëtar civil e ushtarak.

Më 12 qershor KFOR-i hyri në Kosovë: sipas NATO-s, 37,200 ushtarë nga 36 vende, të organizuar në pesë zona operacionale, një forcë që do të rritej më vonë drejt 50 mijë trupave. Njëri nga episodet më dramatike të atyre ditëve mbeti gjatë i panjohur për publikun: forcat ruse u përpoqën të merrnin aeroportin e Prishtinës pa koordinim me NATO-n; gjenerali Clark urdhëroi bllokimin e tyre dhe gjenerali Jackson refuzoi ta zbatonte urdhrin, duke deklaruar se nuk do të niste "Luftën e Tretë Botërore". Situata u zgjidh diplomatikisht, pa asnjë të shtënë.

Imazhet e atyre ditëve mbeten të gdhendura në kujtesën kombëtare: tanket serbe që tërhiqeshin drejt veriut dhe, në kah të kundërt, kolonat e pafundme të refugjatëve që ktheheshin në shtëpitë e tyre, shumë prej të cilave të djegura. Lufta kishte mbaruar. Por liria ende nuk kishte ardhur plotësisht — vetëm administrimi ndërkombëtar i UNMIK-ut dhe një rrugë e gjatë drejt shtetit.

Trashëgimia

Ndërhyrja e NATO-s mbetet një nga ngjarjet themelore të historisë bashkëkohore shqiptare dhe një precedent i debatueshëm në të drejtën ndërkombëtare. Doktrina që ajo themeloi — veprimi ushtarak për të ndalur spastrimin etnik edhe pa autorizim paraprak të OKB-së, kur Rusia ose Kina bllokojnë Këshillin e Sigurimit — u zbatua sërish në Libi më 2011, këtë herë me miratim të OKB-së, dhe u hodh poshtë në rastin e Sirisë, me pasoja historike që i njohim të gjithë. Për disa, viti 1999 shënoi kulmin e "ndërhyrjes humanitare"; për të tjerë, hapi një kuti Pandore që do të keqpërdorej më vonë.

Por për shqiptarët e Kosovës, kuptimi është i thjeshtë dhe i pakontestueshëm: më 1999, kur asgjë tjetër nuk mbeti, bota nuk e ktheu kokën mënjanë. UÇK-ja kishte hapur rrugën tokësore; vetëm bashkimi me forcën ajrore ndërkombëtare mund ta detyronte Millosheviçin të tërhiqej. Sot në Prishtinë, Monumenti i Bill Clintonit dhe bulevardi që mban emrin e tij qëndrojnë si simbol i asaj mirënjohjeje. Kjo ndërhyrje ishte ura midis një populli të dëbuar dhe një kombi që, nëntë vjet më vonë, do të shpallte pavarësinë.

Burimet:

• NATO — Kosovo Air Campaign (mars–qershor 1999): statistikat zyrtare të operacionit — fluturimet, municionet, hyrja e KFOR-it.
• ICTY — Final Report to the Prosecutor (2000): vlerësimi juridik i 90 incidenteve me humbje civile, përfshirë Gjakovën, RTS-in dhe Korishën.
• Human Rights Watch — Civilian Deaths in the NATO Air Campaign (2000): teksti i plotë i hetimit terrenor — 488–527 të vrarë në 90 incidente.
• KOHA.net — 20 vjet nga Marrëveshja e Kumanovës (2019): nënshkruesit, KFOR-i dhe bilanci i luftës.
• Rezoluta 1244 (1999) e Këshillit të Sigurimit të OKB-së: teksti zyrtar i mandatit ndërkombëtar në Kosovë.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosova: kronologjia dhe zërat biografikë, në Internet Archive.

— Redaksia ZHURMA