Tranzicioni i vështirë i viteve '90

Asnjë popull nuk e ndërron lëkurën pa dhembje, dhe shqiptarët, që kishin duruar gjysmë shekulli izolimin më të egër në Evropë, nuk e bënë përjashtim. Dekada e parë pas rënies së diktaturës — vitet '90 — nuk ishte një rrugë e drejtë drejt lirisë, por një varg ngjitjesh e rrëzimesh, ku shpresa dhe shkatërrimi ecnin krah për krah. Ishte një tranzicion i vështirë, ndoshta më i vështiri në gjithë Lindjen e dikurshme komuniste, sepse Shqipëria nisi nga më thellë se kushdo.

Nga rrënimi i diktaturës te zgjedhjet e para

Lëvizja që rrëzoi sistemin nisi nga studentët. Në dhjetor të vitit 1990, demonstratat në Tiranë e detyruan Byronë Politike të Ramiz Alisë të pranonte pluralizmin politik për herë të parë në gjysmë shekulli; më 12 dhjetor 1990 u themelua Partia Demokratike, e udhëhequr nga Sali Berisha. Pak javë më vonë, më 20 shkurt 1991, mijëra qytetarë rrëzuan në sheshin e Tiranës shtatoren e bronztë të Enver Hoxhës — akti simbolik që mbylli një epokë. Ngjarjet e plota i kemi rrëfyer te rënia e komunizmit shqiptar 1990–1991.

Zgjedhjet e para shumëpartiake u mbajtën më 31 mars 1991. Partia e Punës — komunistët e rikonvertuar — fituan ende 169 nga 250 vendet, sepse fshati ende votonte nga frika dhe zakoni; Partia Demokratike mori 75 vende. Por fitorja e komunistëve ishte e brishtë: greva e përgjithshme dhe trazirat e detyruan qeverinë e Fatos Nanos të jepte dorëheqjen brenda pak javësh, duke i lënë vendin një qeverie "stabiliteti" me opozitën. Më 22 mars 1992, në zgjedhjet e dyta, Partia Demokratike fitoi bindshëm me rreth 62 për qind të votave dhe 92 vende; Sali Berisha u bë presidenti i parë jokomunist i Shqipërisë që nga Lufta. Sistemi i vjetër kishte rënë përfundimisht.

Eksodi: anijet e Vlorës dhe rruga për nga Greqia

Liria solli para së gjithash dëshirën për t'u larguar. Pas pesëdhjetë vjetësh kufijsh të mbyllur — kur tentativa për arrati dënohej me pushkatim — shqiptarët u derdhën jashtë. Skena që mahniti botën erdhi në gusht të vitit 1991: anija mallrash "Vlora", e detyruar të hynte në portin e Durrësit për riparim, u pushtua nga rreth njëzet mijë veta të dëshpëruar; kapiteni Halim Milaqi, kur s'arriti t'i bindte të zbritnin, lundroi drejt Barit. Fotografitë e asaj anijeje të mbushur me trupa njerëzish u bënë ikona e një populli në lëvizje.

Por eksodi i vërtetë ishte më i heshtur dhe më i gjatë: dhjetëra mijëra burra ecën natën nëpër malet e jugut drejt Greqisë, ku u bënë krahu i lirë i punës në ndërtim e në ara. Kjo valë e parë emigracioni — dhuna e varfërisë, jo dëshira për aventurë — do të bëhej burimi kryesor i të ardhurave që e mbajtën Shqipërinë në këmbë gjithë dekadën. Konica do të kishte parë në këtë largim njëkohësisht turpin e një shteti që s'mban dot bijtë e vet dhe gjallërinë e një populli që s'pranon të vdesë.

"Terapia tronditëse" dhe iluzioni i pasurisë së shpejtë

Qeveria e Berishës përqafoi me entuziazëm paketën e Fondit Monetar Ndërkombëtar — atë që u quajt "terapia tronditëse": privatizim i shpejtë, heqje e kontrollit të çmimeve, hapje e importeve, fund i subvencioneve. Goditja qe brutale: industria socialiste, tashmë e vdekur, u shemb tërësisht; papunësia u rrit; toka e kolektivizuar u nda copë-copë. Megjithatë, e ndihmuar nga afro një miliard dollarë ndihmë e huaj mes 1992 dhe 1995 dhe nga remitancat e emigrantëve — rreth 300 milionë dollarë në vit, deri në 15 për qind të prodhimit kombëtar — ekonomia u kthye në rritje që në vitin 1993. Tiranës iu duk se mrekullia kishte ndodhur.

Ishte një iluzion. Paratë e emigrantëve, që s'gjenin sistem bankar të besueshëm, u derdhën në "firma huazimi" private që premtonin interesa marramendëse. Ato ishin skema piramidale — flluska spekulative pa asnjë prodhim pas tyre. Ndërkohë Berisha, që e kishte nisur si antikomunist i devotshëm, rrëshqiti drejt autoritarizmit: nënshtroi gjyqësorin, ngacmoi shtypin e pavarur, burgosi kundërshtarë. Kulmi erdhi me zgjedhjet e majit 1996, të cilat vëzhguesit i quajtën hapur të manipuluara — kuti të mbushura me vota, frikësim votuesish, rrahje protestuesish. Demokracia e re po sëmurej pikërisht në duart e atyre që e kishin shpallur.

Mësimi i një dekade

Çatia ra në vitin 1997. Kur skemat piramidale u shembën njëra pas tjetrës, qytetarët që kishin shitur shtëpinë e bagëtinë për t'i futur kursimet brenda, mbetën pa asgjë; vendi u zhyt në kryengritje të armatosur dhe vetë shteti u shpërbë për muaj të tërë. Atë rrëzim e kemi trajtuar veçmas te viti 1997: skemat piramidale dhe shteti që u shemb — kulmi tragjik i një dekade ku liria u ngatërrua me mungesën e shtetit.

Tranzicioni shqiptar i viteve '90 mbetet një mësim i hidhur dhe i ndershëm. Populli e fitoi lirinë me trimëri studentore; por institucionet që duheshin ndërtuar mbi atë liri u lanë anash, ndërsa elitat e reja zëvendësuan vetëm fytyrat, jo zakonet. Të jesh i lirë nuk mjafton; duhet të jesh edhe i organizuar. Kjo është porosia që dekada e parë e demokracisë ia la të gjitha brezave që erdhën pas saj — një liri e fituar shtrenjtë, dhe një shtet që ende kërkonte veten.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Albania: The post-communist period" dhe "Sali Berisha".
• Wikipedia, "1991 Albanian parliamentary election", "1992 Albanian parliamentary election", "Vlora (ship)" (me referenca primare).
• Human Rights Watch, World Report 1992 — Albania.
• U.S. Department of State, Albania Background Note (2004) dhe 1996 Human Rights Report: Albania.
• Robert Elsie, "Historical Dictionary of Albania" (Scarecrow Press).

— Redaksia ZHURMA