Lugina e Preshevës: shqiptarët e harruar pas vijës së Kosovës

Ka një hartë që çdo shqiptar e mban në kokë por rrallë e shqipton: vija që ndan Kosovën nga ajo që sot quhet "Serbia jugore". Pikërisht aty, në anën e gabuar të asaj vije, ndodhet Lugina e Preshevës — tri komuna, Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, ku shqiptarët janë vendës e shumicë, por ku flamuri është i një shteti që kurrë nuk i deshi. Është territori që historianët shqiptarë e kanë quajtur, me një hidhërim të matur, "Kosova Lindore"; është gjithashtu, për të qenë të ndershëm në mënyrën e Konicës, plaga që asnjë marrëveshje paqeje nuk pranoi ta prekte.

Kufijtë që i vizatoi dikush tjetër

Geografia e Luginës nuk është kurrfarë rastësie. Medvegja qe pjesë e sanxhakut të Nishit deri më 1878, kur Kongresi i Berlinit ia dorëzoi Serbisë trojet ku më parë jetonin shqiptarë myslimanë — dëbimi i atyre popullatave qe një nga dramat e para të shpërnguljes shqiptare në Ballkan. Presheva, nga ana tjetër, mbeti kaza e Vilajetit të Kosovës deri më 1912, pjesë organike e hapësirës që Lidhja e Prizrenit kishte kërkuar ta mbante të bashkuar. Pra kur flasim për Preshevën si "Serbi", flasim për një gjeografi politike të vendosur me dekrete të mëdhenjsh, jo me vullnetin e njerëzve që e banonin tokën.

Pikërisht ky imponim i kufirit është fija që e lidh fatin e Luginës me rrugën e gjatë të Kosovës drejt lirisë: i njëjti vilajet, i njëjti popull, e njëjta logjikë ndarjeje. Vetëm se Kosova, pas një shekulli vuajtjeje, e fitoi shtetin e vet; Lugina mbeti përtej tij.

Referendumi i harruar i vitit 1992

Më 1 e 2 mars 1992, ndërsa Jugosllavia po shpërbëhej me gjak, shqiptarët e Luginës mbajtën një referendum të tyre. Nga rreth 47 mijë votues, afërsisht 95 për qind u shprehën për "autonomi territoriale-politike me të drejtën e bashkimit me Kosovën". Qe një akt i qartë, i matur, demokratik — i njëjti instinkt që e kishte ngritur sistemin paralel të viteve '90 në Kosovë: kur shteti të mohon, ti ndërton institucionet e tua dhe e pyet popullin tënd.

Bota nuk dëgjoi. Beogradi e shpalli referendumin të paligjshëm; Prishtina e Rugovës, e zhytur në luftën e vet për mbijetesë, nuk mund ta merrte përsipër edhe një front. Kështu vullneti i shprehur i një populli mbeti një dokument në sirtar — provë se kërkesa e Luginës nuk lindi nga arma, por nga kutia e votimit, vite para se të dëgjohej e para pushkë.

UÇPMB-ja dhe lufta që erdhi vonë

Arma erdhi më në fund, por në kohën më të papërshtatshme. Pas Luftës së Kosovës 1998–1999 dhe ndërhyrjes së NATO-s, marrëveshja teknike e Kumanovës krijoi një "Zonë Tokësore të Sigurisë" prej rreth pesë kilometrash thellësi brenda Serbisë, ku ushtria jugosllave nuk lejohej të hynte. Pikërisht në atë zonë boshe, mes vitit 1999 dhe 2001, lindi Ushtria Çlirimtare e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit — UÇPMB-ja.

Me uniforma, taktika e simbolikë të modeluara hapur sipas UÇK-së së sapoçmontuar, rreth 1.500 luftëtarë synuan ta bashkonin Luginën me Kosovën. Mes 21 qershorit 1999 dhe nëntorit 2000 u regjistruan qindra incidente, shumica në Bujanoc. Por konteksti gjeopolitik kishte ndryshuar: tani Perëndimi nuk e shihte te shqiptari viktimën, por elementin që rrezikonte stabilitetin e brishtë të pasluftës. NATO-ja, e cila një vit më parë kishte bombarduar Beogradin për të mbrojtur shqiptarët, tashmë i lejoi forcat serbe të riktheheshin gradualisht në zonë.

Lufta e Luginës nuk qe e UÇK-së dhe nuk pati fundin e saj. Komandanti Ridvan Qazimi — "Komandant Lleshi" — u vra në maj 2001. Marrëveshja e Konçulit, e nënshkruar nga përfaqësues të UÇPMB-së si Shefket Musliu nën dëshmimin e NATO-s, solli çmontimin, çarmatimin dhe një amnisti të kushtëzuar. Lugina u zbraz nga armët, por jo nga padrejtësia.

Diskriminimi i qetë i kohës së paqes

Pas vitit 2001, drama e Luginës ndryshoi formë: nga lufta në harresë. Shqiptarët u përballën me përjashtim sistematik nga administrata, policia e gjyqësori; investimet publike rrjedhin gjetkë; rinia ikën drejt Kosovës, Perëndimit dhe diasporës, e njëjta hemorragji që e ka rrudhur komunitetin shqiptar kudo në kufijtë e Serbisë. Bojkoti i regjistrimit të popullsisë më 2002 — dhe sërish më 2011 — qe një protestë e dëshpëruar, por edhe një vetëgjuajtje: numri zyrtarisht i ulët u përdor pastaj për të zvogëluar përfaqësimin dhe financimin e Këshillit Kombëtar Shqiptar. Konica do ta quante pikërisht këtë llojin e gabimit tonë: protesta që e dëmton protestuesin.

Pse Presheva mbetet "çështja e mbyllur që s'mbyllet"

Fati i Luginës është bashkangjitur, në mënyrë të heshtur, me dialogun Prishtinë–Beograd. Sa herë që përmendet shkëmbimi i territoreve — Veriu i Kosovës me shumicë serbe kundrejt Luginës me shumicë shqiptare — diplomacia ndërkombëtare tërhiqet me tmerr, sepse logjika e "kufijve etnikë" do ta rihapte tërë Ballkanin. Kështu shqiptarët e Preshevës mbeten peng i një ekuilibri që askush nuk dëshiron ta prekë.

Edhe pse e ndarë nga shteti, Lugina mbetet pjesë organike e të njëjtit trup kombëtar që përshkon shqiptarët në Maqedoninë e Veriut dhe Kosovën — popull i ndarë me vija që i vizatuan të tjerët. Të harruarit e Preshevës nuk janë një popull i vogël me një ankesë të vogël; janë kujtesa e gjallë se sa e papërfunduar mbetet harta e shqiptarëve. Krenarë kulturalisht, skeptikë politikisht: ne nuk kërkojmë mëshirë për Luginën — kërkojmë vetëm që, kur të flitet për fatin e saj, të mos harrohet se aty njerëzit votuan për veten dhe u harruan.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo (Scarecrow Press, 2011).
• Helsinki Committee for Human Rights in Serbia, Albanian Minority on Hold: Preševo, Bujanovac and Medveđa (raport).
• International Crisis Group, raporte mbi Luginën e Preshevës dhe Zonën Tokësore të Sigurisë (2000–2001).
• Encyclopædia Britannica, zëra mbi Preševo Valley, sanxhakun e Nishit (1878) dhe Vilajetin e Kosovës.
• Marrëveshja e Konçulit (2001) dhe dokumentet e demilitarizimit të UÇPMB-së.

— Redaksia ZHURMA