Kosova në Jugosllavinë socialiste

Historia e shqiptarit nën Jugosllavinë socialiste është historia e një populli që u premtua vëllazërim e barazi dhe u dha, për gati një çerek shekulli, polici, internim e dëbim. Por është edhe historia e një zgjimi: e një brezi që, midis viteve 1966 dhe 1981, i nxori nga Beogradi me universitet, me flamur e me gjuhë atë që etërit s'kishin guxuar ta kërkonin me zë. Të dyja të vërtetat duhen mbajtur njëherësh; kush mban vetëm njërën, gënjen.

Trashëgimia e errët: aparati i Rankoviçit

Kur Lufta e Dytë mbaroi dhe partizanët e Titos morën pushtetin, Kosova nuk u kthye në vendin ku kishte qenë para 1912-ës; ajo u rifut, tashmë e ridekoruar me retorikën socialiste, brenda të njëjtës arkitekturë shtetërore që e kishte trajtuar shqiptarin si problem demografik që prej aneksimit pas 1913-ës. Mbi këtë tokë sundoi për dy dekada hija e Aleksandër Rankoviçit, shefi i frikshëm i sigurimit shtetëror jugosllav (UDB-së). Nga 1945-a deri në 1966-ën, aparati i tij e mbajti Kosovën nën një regjim policie ku bastisjet për armë, frikësimi dhe dhuna ishin mjete të zakonshme qeverisjeje ndaj shqiptarëve.

Paralelisht ecte dëbimi i heshtur. Memorandumi famëkeq i Vaso Çubriloviçit, "Dëbimi i shqiptarëve" (1937), që propozonte shpërnguljen masive drejt Turqisë e Shqipërisë, nuk vdiq me mbretërinë — fryma e tij vazhdoi nën komunizëm përmes "marrëveshjes xhentëllmene" jugosllavo-turke të viteve '50. Mijëra shqiptarë u regjistruan si "turq" nën presion dhe morën rrugën e Anadollit; vlerësimet historike flasin për qindra mijëra të larguar nga Jugosllavia drejt Turqisë midis viteve 1951 e 1968. Ky ishte dëbimi i kamufluar si emigrim vullnetar.

1966: rënia e Rankoviçit dhe një dritare që u hap

Pikë kthese qe viti 1966. Rankoviçi ra nga pushteti — zyrtarisht për abuzim me detyrën dhe përgjim, deri edhe i dhomave të Titos — dhe rrëzimi i tij u shndërrua në dënim publik të "rankoviçizmit". Pasoja për Kosovën qe e menjëhershme: sigurimi, partia dhe administrata nisën të shqiptarizoheshin, ndërsa kuadrot serbe e malazeze u zëvendësuan gradualisht me shqiptarë. Për herë të parë që nga 1912-a, shqiptari mund të merrte frymë në institucionet e veta.

Zgjimi u bë i dukshëm shpejt. Në nëntor 1968, demonstrata përfshinë qytetet kosovare; rinia kërkoi të drejtën e flamurit kombëtar, universitet në gjuhën shqipe, dhe — për herë të parë me zë të lartë — statusin e Republikës dhe vetëvendosjen. Beogradi u përgjigj me përzierje frike e lëshimesh, por lëshimi qe historik: më 1969–1970 u themelua Universiteti i Prishtinës, me mësim në shqip krahas serbokroatishtes. Brenda pak vitesh, fshati kosovar nisi të dërgonte djemtë e vajzat te leksionet ku jepej, më në fund, historia e tyre në gjuhën e tyre.

1974: kulmi i autonomisë

Kurorëzimi erdhi me Kushtetutën jugosllave të 1974-ës. Kosova, bashkë me Vojvodinën, fitoi statusin e Krahinës Socialiste Autonome brenda Serbisë, por me kompetenca që e afronin de facto me gjashtë republikat e federatës: kushtetutë të vetën, gjykatë kushtetuese, bankë popullore, përfaqësim të drejtpërdrejtë në presidencën federale dhe — vendimtare — të drejtë vetoje në parlamentin serb. Ishte autonomia më e gjerë që shqiptari kishte gëzuar ndonjëherë nën një flamur të huaj.

Ato vite janë vitet që miti i sotëm i quan "epoka e artë" e Kosovës titiste. Pati lulëzim kulturor, akademik, botues; një inteligjencë e tërë u formua. Por skepticizmi i ndershëm na detyron të shtojmë atë që nostalgjia e harron: autonomia mbeti dhuratë, jo e drejtë e fituar — e dhënë nga lart për të baraspeshuar Serbinë brenda federatës, e jo si njohje e kombit shqiptar. Çka jepet nga lart, merret nga lart. Dhe u mor.

Varfëria që s'u shërua kurrë

Nën sipërfaqen e institucioneve të reja qëndronte një plagë ekonomike që asnjë kushtetutë s'e mbylli. Kosova mbeti krahina më e varfër e Jugosllavisë, me standardin më të ulët të jetesës dhe papunësinë më të lartë në federatë — afër 29% qysh më 1979, mbi dyfishin e mesatares jugosllave, dhe në rritje drejt mbi një të tretës në fillim të viteve '80. Fondet federale të zhvillimit derdheshin, por hendeku me veriun e pasur zgjerohej, jo ngushtohej. Një popull i ri, më i riu në Evropë, po rritej pa punë e pa horizont.

Kur vdiq Titoja më 4 maj 1980, ra edhe çimentoja që mbante bashkë federatën. Kriza e borxhit, inflacioni dhe paqëndrueshmëria politike u mblodhën mbi krahinën më të varfër si stuhi mbi çatinë më të dobët.

Pragu i 1981-shit

Shpërthimi nisi nga një vend i papritur: më mars 1981, një protestë studentësh të Universitetit të Prishtinës për radhët e gjata e ushqimin e keq në mensë u përhap brenda ditësh në mbarë Kosovën dhe u kthye në kërkesë politike — "Kosova Republikë". Beogradi shpalli gjendje të jashtëzakonshme dhe nxori policinë e ushtrinë; pasuan të vrarë, të burgosur e të persekutuar. Universiteti që autonomia kishte ngritur u bë djepi i kërkesës që do ta përmbyste atë autonomi. Historia e plotë e atyre ditëve dhe e pasojave të tyre rrëfehet te demonstratat e vitit 1981.

Pas 1981-shit, fjala "irredentizëm" u bë akuza me të cilën Beogradi nisi të çmontonte ngadalë gjithçka që kishte dhënë. Brenda një dekade, Millosheviçi do ta shfuqizonte autonominë e 1974-ës dhe do të hapte kapitullin e fundit e më të dhimbshëm — rrugën e gjatë që Kosova përshkoi drejt lirisë. Jugosllavia socialiste i kishte dhënë shqiptarit një universitet dhe një kushtetutë; ia mori të dyja para se shekulli të mbyllej. Mësimi qëndron: liria që varet nga zemërgjerësia e tjetrit nuk është liri — është qira.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Kosovo: Government and society" / "Autonomy, Ethnicity, Politics".
• "1974 Yugoslav Constitution" dhe "1981 protests in Kosovo", Wikipedia (me referenca akademike).
• Denisa Kostovicova / studime mbi Universitetin e Prishtinës (1969–1999) dhe lëvizjet studentore 1968, 1981, 1997 (Springer).
• Edvin Pezo, Zwangsmigration in Friedenszeiten? — mbi emigrimin e detyruar të myslimanëve nga Jugosllavia në Turqi (1918–1966).
• Vaso Çubrilloviç, "Dëbimi i shqiptarëve" (memorandum, 1937) — trajtuar si dokument historik, jo si burim doktrine.

— Redaksia ZHURMA