Masakrat dhe dëbimi i 1999-ës

Ka ngjarje që historia i shkruan me numra, sepse vetëm numri arrin ta përmbajë tmerrin pa u thyer. Pranvera e vitit 1999 në Kosovë është një prej tyre: rreth 863 mijë shqiptarë të dëbuar përtej kufijve për pak javë, mbi dhjetë mijë të vrarë, dhjetëra fshatra të kthyer në varreza. Por numri, sado i madh, është vetëm guaska. Brenda saj rri një vendim i ftohtë, i shkruar paraprakisht në zyra ushtarake — që një popull të zhdukej nga toka e vet.

Reçaku: paralajmërimi që bota nuk mund ta mohonte

Më 15 janar 1999, në fshatin Reçak afër Shtimes, forcat serbe vranë 45 civilë shqiptarë — burra, një grua dhe të paktën një fëmijë. Trupat u gjetën të shpërndarë nëpër fshat, shumica të ekzekutuar nga afërsia. Vëzhguesit e Misionit Verifikues të OSBE-së, të udhëhequr nga William Walker, hynë në vendngjarje dhe e quajtën atë që ishte: masakër. Reçaku nuk ishte i pari krim i luftës së Kosovës, por ishte i pari që e shpartalloi mohimin diplomatik. Ai u bë shkëndija që çoi te Konferenca e Rambujesë dhe, kur ajo dështoi, te ndërhyrja ushtarake.

Plani që pranverën e ktheu në makth

Më 24 mars 1999, kur NATO-ja nisi fushatën ajrore, regjimi i Millosheviçit nuk u tërhoq — përkundrazi, hapi valvulat e një operacioni të përgatitur. Brenda javës së parë të bombardimeve forcat serbe kryen pothuajse dy dhjetëra masakra, duke vrarë mbi një mijë veta. Skema përsëritej me një ftohtësi burokratike: tanket rrethonin fshatin, policia dhe paramilitarët hynin shtëpi më shtëpi, ndanin burrat nga gratë dhe fëmijët, dhe pastaj qëllonin.

Më 25 mars, në Krushën e Madhe pranë Rahovecit, u vranë ose u zhdukën rreth 243 burra dhe djelmosha mbi trembëdhjetë vjeç. Të nesërmen, në Suharekë, policia serbe shfarosi 48 pjesëtarë të familjes Berisha — mes tyre katërmbëdhjetë fëmijë, dy foshnja, një grua shtatzënë dhe një plakë njëqindvjeçare — duke i mbledhur në një lokal e duke hedhur granata mbi ta. Më 28 mars, në Izbicë, u ekzekutuan dhjetëra burra të moshuar; vlerësimet shkojnë nga 93 deri në 147 viktima. Më 27 prill, në luginën e Mejës pranë Gjakovës, u vranë të paktën 377 civilë shqiptarë, katolikë e myslimanë — një prej masakrave më të mëdha të gjithë luftës. Më 14 maj, në Çushkë, u vranë 41 fshatarë. Çdo emër fshati është sot një gur varri kolektiv.

Dëbimi: një popull i ngarkuar në vagona

Krahas vrasjeve eci dëbimi, po aq i organizuar. Sipas të dhënave të paraqitura në Tribunalin e Hagës, forcat qeveritare serbe dëbuan 862.979 shqiptarë etnikë nga Kosova, ndërsa qindra mijëra të tjerë u shpërngulën brenda vendit. Kolona pa fund njerëzish ecnin këmbë drejt kufijve të Maqedonisë e të Shqipërisë. Në Prishtinë, mijëra banorë u mblodhën në stacionin e trenit dhe u futën me dhunë në vagona aq të mbushur sa në një ndarje për tetë veta hidheshin njëzet e tetë. Atyre u rrëmbeheshin paratë, dokumentet, kujtimet.

Konfiskimi i dokumenteve nuk ishte plaçkitje e rastit — ishte politikë. "Nuk do t'ju duhet asnjë letërnjoftim atje ku po shkoni," u thoshin disa refugjatëve. Qëllimi ishte fshirja e çdo prove ligjore se këta njerëz kishin lindur, jetuar e zotëruar tokë në Kosovë; një spastrim etnik që synonte të bëhej i pakthyeshëm. Pikërisht kjo logjikë e fshirjes së gjurmëve ndriçon edhe pse diaspora shqiptare u përfshi me aq pasion në mbështetjen e atdheut — ata e dinin se po u mbyllej dera e kthimit.

Operacioni i fshehjes së trupave

Vrasja s'qe fundi i krimit. Kur u bë e qartë se NATO-ja do të ndërhynte dhe se Haga do të kërkonte prova, regjimi nisi një operacion të dytë, edhe më ciniku: zhvarrosjen e të vdekurve dhe transportimin e tyre me kamionë frigoriferikë drejt Serbisë, larg syve të hetuesve. Në Batajnicë, një bazë policore pranë Beogradit, u zbuluan më vonë mbetjet e 744 shqiptarëve të Kosovës. Mes tyre ishin nëntë pjesëtarë të familjes Berisha nga Suhareka — të njëjtit emra që policia kishte synuar t'i fshinte. Toka serbe ruajti, pa dashje, dëshminë e fajit.

Mitet kundër faktit

Propaganda e kohës — dhe ajo që vazhdon edhe sot — u përpoq ta zhveshte tragjedinë nga përgjegjësia: gjoja shqiptarët "ikën vetë" nga bombardimet e NATO-s, gjoja masakrat ishin "shpikje". Por të dhënat demografike të paraqitura në Tribunalin Penal Ndërkombëtar treguan të kundërtën: valët e ikjes përkonin me hyrjen e forcave serbe në fshatra, jo me bombardimet ajrore. Më 27 maj 1999, Haga akuzoi vetë Slobodan Millosheviçin për vrasje, persekutim dhe dëbim — herën e parë që një kryeshtet në detyrë ngarkohej me krime lufte. Fakti, i ruajtur me kujdes nga hetuesit, mbijetoi mohimin.

Masakrat dhe dëbimi i 1999-ës nuk janë thjesht një kapitull i errët; ata janë themeli mbi të cilin u ndërtua e drejta morale e rrugës së gjatë drejt lirisë. Një popull që mbijetoi qëllimin për ta zhdukur, fitoi me të mbijetuarit e vet të drejtën për të qenë. Kujtesa, këtu, nuk është hidhërim — është detyrë.

Burimet:

• International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), "Killings and Refugee Flow in Kosovo, March–June 1999" dhe aktakuza Millosheviç et al. (1999, 2001)
• Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001)
• The Independent International Commission on Kosovo, The Kosovo Report (2000)
• Fondi për të Drejtën Humanitare (HLC), dosja mbi varrezat masive të Batajnicës
• Encyclopaedia Britannica, "Kosovo conflict"; raportet e UNHCR-së mbi refugjatët, 1999

— Redaksia ZHURMA