Malisheva

Malisheva është qyteza e Mirushës në skajin lindor të Rrafshit të Dukagjinit, nën malet e Drenicës: një qendër me 3.849 banorë në mes të 43 fshatrave, në një trevë që në pjesën më të madhe njihet edhe si Llapushë. U bë qendër komunale më 1960, u shpërbë dy herë dhe u rithemelua vetëm më 2000; në verën e vitit 1998 ishte selia e përkohshme e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, derisa ofensiva e policisë serbe dhe e ushtrisë jugosllave e la qytet bosh. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna ka 43.888 banorë, 43.817 prej tyre shqiptarë.

Pse ka rëndësi

• Në maj të vitit 1998 Malisheva ishte nën kontrollin e UÇK-së dhe, sipas OSBE-së, selia e saj e përkohshme; më 28 korrik e morën ushtria jugosllave dhe policia serbe, dhe diplomatët evropianë që e vizituan në fund të korrikut gjetën një qytet të braktisur.
• Një raport ushtarak britanik i 30 korrikut 1998, i hartuar pas udhëtimit të atasheut britanik të mbrojtjes, shënonte se mungonin rreth 30.000 banorë të Malishevës; ata ishin strehuar në luginën e Pagarushës, në veri të Suharekës.
• Sipas historikut të komunës, Malisheva u bë qendër komunale më 1960, u shpërbë më 1965, u rikrijua më 1986 dhe u shpërbë sërish më 1991; u rithemelua më 2000, nën administrimin e UNMIK-ut.

Tumat mbi Mirushë

Malisheva shtrihet në luginën e Mirushës, lumit që buron nga malet e Bllacës, në masivin e Carralevës, dhe, pasi kalon nëpër një kanion, derdhet në Drinin e Bardhë. Plani zhvillimor i komunës dhe faqja e saj historike i lexojnë tumat në qendër të qytetit si dëshmi se këtu, përgjatë Mirushës, kishte vendbanime të hershme ilire. Lista e trashëgimisë arkeologjike që Ministria e Kulturës vuri nën mbrojtje të përkohshme më 2018 regjistron tuma parahistorike në vetë Malishevën, në Mirushë e në Dragobil, lokalitete romake në Banjë e në Tërpezë, mbetjet e një kishe të antikitetit të vonë në Lubizhdë, një kala të antikitetit të vonë e të mesjetës dhe kishën mesjetare të Shën Nikollës në Mleqan. Brenda zonës së mbrojtur të Mirushës ndodhet Kisha e Heremitëve, objekt mesjetar që ligji e ka shpallur zonë të veçantë të mbrojtur.

Bajraku i Astrazupit dhe ura e arabaxhinjve

Në kohën osmane Malisheva nuk ishte qendër administrative. Faqja historike e komunës shënon se treva njihej atëherë si Bajraku i Astrazupit, që shtrihej në perëndim deri në Mrasor, dhe se më vonë i njëjti territor u përfshi në rrethin e Rahovecit. Gjurmët e asaj kohe janë fshatare. Listat e trashëgimisë shënojnë në Vërmicë një xhami me vitin 1539, mullinj të shekullit XIX në Pagarushë e në Banjë dhe themelet e kullës së Avdyl Balës në Carrallukë, të vitit 1857. Në fshatin Bubël qëndron ura e shekullit XVIII që njihet si Ura e Arabaxhive, e cila lidhte Rrafshin e Kosovës me atë të Dukagjinit; deri në hartimin e planit zhvillimor ajo ishte i vetmi objekt i trashëgimisë në komunë që ishte restauruar. Më 9 dhjetor 2000 komuna vuri nën mbrojtje kullat e vjetra, shtëpitë ku nisën shkollat e para shqipe në territorin e saj dhe shtëpitë ku ishin mbajtur kuvende me rëndësi kombëtare.

Komuna e ngritur dhe e shpërbërë dy herë

Në Fshatin e Ri të Malishevës, Ministria e Kulturës vuri më 2018 nën mbrojtje të përkohshme ndërtesën e njohur si Spitali i Partizanëve, të vitit 1944. Sipas historikut të komunës, pas Luftës së Dytë Botërore pushteti vendor u organizua fillimisht në fshatrat Banjë e Kijevë dhe vetëm më 1960 u zhvendos në Malishevë, që u bë kështu për herë të parë qendër politike e administrative. Pesë vjet më vonë pushteti jugosllav e shpërbëu komunën. Ajo u rikrijua më 1986 dhe u shpërbë sërish më 1991 nga pushteti serb, dy vjet pas heqjes së autonomisë së Kosovës. Kur shpërtheu lufta, Malisheva ishte një qytezë e komunës së Rahovecit, dhe kështu e regjistrojnë edhe OSBE-ja e Human Rights Watch në raportet e tyre për vitet 1998–1999.

Nga këto fshatra doli edhe zëri që Kosova e quajti bilbil: Nexhmije Pagarusha lindi më 7 maj 1933 në fshatin Pagarushë, që sot është pjesë e komunës së Malishevës.

Vera e vitit 1998: selia e përkohshme e UÇK-së

Në pranverën e vitit 1998, ndërsa ofensiva e parë qeveritare e shtynte pjesërisht UÇK-në nga kufiri me Shqipërinë, kryengritësit fituan terren në pjesë të tjera të Kosovës, shkruan Human Rights Watch, sidomos rreth Malishevës. Në maj qyteti ishte nën kontrollin e UÇK-së dhe strehonte të zhvendosur, kryesisht nga fshatrat e Drenicës. Në Dragobil, ku UÇK-ja kishte një bazë operacionesh, misioni amerikan i vëzhguesve diplomatikë hapi një post të vetin. OSBE-ja e quan Malishevën selinë e përkohshme të UÇK-së dhe shpjegon pse beteja për Rahovecin, në mes të korrikut, qe aq e ashpër: kontrolli i atij qyteti konsiderohej kyç për rrugën e furnizimit drejt Malishevës. UÇK-ja e mbajti Rahovecin vetëm pak ditë: e mori më 17 korrik sipas OSBE-së, më 19 korrik sipas Human Rights Watch, dhe policia e rimori deri më 21 korrik.

Pastaj erdhi radha e Malishevës. Në procesverbalet e takimeve të Komandës së Përbashkët të ushtrisë jugosllave e të policisë serbe, të shqyrtuara nga Tribunali i Hagës, më 26 e 27 korrik 1998 Malisheva shënohej si caku kryesor i operacionit. Më 28 korrik forcat e përbashkëta e morën qytetin. Diplomatët e vendeve të Bashkimit Evropian që e vizituan në fund të korrikut gjetën një qytet të braktisur nga banorët dhe nga UÇK-ja, ku kishin mbetur vetëm policë serbë dhe disa pleq; panë policë që plaçkitnin dyqanet dhe një polic që i vinte zjarrin një shtëpie, ndërsa rrugës për kthim panë arat e pakorrura që digjeshin. Një raport ushtarak britanik i 30 korrikut, i bazuar në udhëtimin e atasheut britanik të mbrojtjes, shënonte se mungonin rreth 30.000 banorë të Malishevës. Atasheu mësoi më vonë se banorët e Rahovecit e të Malishevës ishin strehuar në luginën e Pagarushës.

Rekordi i ndershëm i asaj vere ka edhe faqen tjetër. Human Rights Watch dëgjoi dëshmi të besueshme se në vitin 1998 UÇK-ja i detyroi serbët të largoheshin nga disa fshatra, mes tyre Kijeva dhe Mleqani; disa të moshuar nuk deshën ose nuk mundën të iknin, dhe disa prej tyre mbetën të zhdukur, me frikën se ishin vrarë. Një serb që një grup shqiptarësh të armatosur e kishte ndaluar pranë Rahovecit i tregoi Fondit për të Drejtën Humanitare se ishte mbajtur në Malishevë bashkë me një grup të burgosurish; të burgosurit meshkuj nxirreshin me radhë, në grupe të vogla, me një furgon që kthehej bosh. Ai arriti të shpëtonte duke ikur, ndërsa fati i të tjerëve mbeti i panjohur, si edhe ai i rreth dyzet vetëve të tjerë të marrë në zonën e Rahovecit.

Banorët e Malishevës nuk u kthyen dot shpejt. Më 8 nëntor 1998 UÇK-ja sulmoi stacionin e policisë në qytet, dhe në mesin e nëntorit Malisheva u gjend nën presion të rëndë policor: sipas dëshmive para Tribunalit të Hagës, ishte djegur deri në themel dhe banorët e saj ishin në kodra. Situata u zgjidh vetëm kur, me një nismë të përbashkët të autoriteteve jugosllave dhe Misionit Verifikues të OSBE-së, numri i policëve u pakësua dhe në qytet u vendosën më shumë vëzhgues.

Marsi i vitit 1999

Më 20 mars 1999 vëzhguesit e OSBE-së u tërhoqën nga Kosova. Rreth 21 marsit u granatuan Malisheva dhe Mirusha, rreth një kilometër larg njëra-tjetrës; më 24 mars policia i urdhëroi banorët e Mirushës të shkonin në Malishevë, dhe nga 26 marsi të dyja u goditën me tanke e raketa. Një dëshmitar i tha OSBE-së se ofensiva, e pandërprerë, përfshinte rreth një mijë ushtarë e paramilitarë. Mbi dy mijë fshatarë u fshehën në pyll për tri ditë; pastaj u urdhëruan të niseshin në këmbë drejt Dragobilit, dhe rrugës policia vrau një grua të re e urdhëroi të tjerët ta varrosnin. Në fund, autobusë e kamionë i çuan në Prizren, prej nga u detyruan të ecnin deri te kufiri me Shqipërinë, ku iu morën dokumentet e identitetit.

Human Rights Watch shpjegon se fshatrat rreth Malishevës, si ato rreth Podujevës e Gjakovës, u zbrazën sepse i jepnin UÇK-së mbështetje logjistike: forcat qeveritare dëbuan popullsi të tëra, për ta tharë detin ku notonin kryengritësit. Mijëra të zhvendosur ishin mbledhur në Pagarushë, ku ndodhej UÇK-ja; kur Pagarusha u granatua më 31 mars, ata u zhvendosën në Bellanicë. Në Bellanicë, fshat që sot i përket komunës së Malishevës, u grumbulluan mijëra të zhvendosur; policët e paramilitarët u kërkonin para në këmbim të jetës, dhe Human Rights Watch vërtetoi aty të paktën dymbëdhjetë vrasje. Nga 1 prilli banorët e Bellanicës u urdhëruan të largoheshin dhe shumë shtëpi iu dogjën; një pjesë e kolonave kaloi nëpër Malishevë drejt Rahovecit, Prizrenit e kufirit. Sipas një dëshmitari nga Bellanica, katër burra u morën nga kolona gjatë rrugës përmes Astrazupit e Rahovecit, dhe tre prej tyre u gjetën më vonë të vrarë. Ishin ditët e dëbimit masiv të vitit 1999, të njëjtat ditë kur në komunat fqinje kryheshin masakra e Krushës dhe masakra e Suharekës.

Lufta la gjurmë edhe në malet e Berishës, në kufi me Drenasin e Lipjanin. Aty shtrihet zona me interes të veçantë «Shtabi i Përgjithshëm i UÇK-së në Kleçkë dhe Divjakë», 39 kilometra katrorë, nga të cilët 13 në komunën e Malishevës. Katër nga gjashtë vendet e kujtesës së saj janë në Malishevë: selia e Radio Kosovës së Lirë në Berishë, selia e Qeverisë së Përkohshme në Fshatin e Ri, varrezat e dëshmorëve të UÇK-së dhe Fshati i UÇK-së.

Mirusha dhe Malisheva sot

Pasuria më e njohur e komunës është Mirusha. Në rrjedhën e saj të poshtme lumi ka gdhendur një grykë rreth dy kilometra të gjatë, ku sipas planit komunal krijon 12 ujëvara dhe 16 liqene; ujëvara më e madhe, 21 metra, është e dyta në Kosovë pas asaj të Radavcit. Komunat e Klinës e të Rahovecit e kishin shpallur zonën park rajonal natyror më 1982–1983, ndërsa më 2012 qeveria e Kosovës e shpalli Monument të Natyrës me Rëndësi të Veçantë, me 598,4 hektarë që shtrihen në territorin e Klinës, të Malishevës dhe të Rahovecit.

Komuna u rithemelua më 2000, nën administrimin e UNMIK-ut: rregullorja 2000/43, në fuqi që më 27 korrik 2000, përcaktoi tridhjetë komunat e Kosovës dhe Malishevën e radhiti të fundit, si të tridhjetën. Plani zhvillimor shënon se institucionet e para i ngritën vetë banorët pas luftës, me një këshill komunal që punoi në kuadër të Qeverisë së Përkohshme të Kosovës. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna ka 43.888 banorë: 43.817 shqiptarë, 16 boshnjakë e 6 serbë. Qyteti ka 3.849 banorë; fshatrat më të mëdhenj janë Banja, me 3.523, dhe Llashkadrenoci, me 2.776. Mërgimi e ka shënuar edhe Malishevën: plani zhvillimor i vitit 2019, duke u mbështetur te të dhënat e Agjencionit të Statistikës së Kosovës, numëron 14.184 malishevas të emigruar jashtë vendit, kryesisht në Evropën Perëndimore, sidomos në Itali, Gjermani e Zvicër. Nëpër territorin e komunës kalon autostrada Durrës–Merdarë, që e lidh Kosovën me Shqipërinë dhe me portin e Durrësit. Komuna që u shpërbë dy herë qëndron sot mbi institucionet që banorët e saj i ngritën vetë.