Kërçova

Kërçova shtrihet në një luginë me pyje, në udhën që nga Shkupi zbret drejt Dibrës e Ohrit, nën kodrën e Kitino Kalesë, të banuar që nga epoka e bronzit. Nëpër këtë udhë kaloi ushtria e Skënderbeut, për këtë kasaba shkroi Sami Frashëri, dhe për të u grindën Serbia e Bullgaria para se ushtria serbe ta merrte në nëntor 1912. Më 2013 komuna u bashkua me Zajazin, Osllomenë, Drugovën e Vraneshticën; sipas regjistrimit të vitit 2021, shqiptarët dhe maqedonasit numërohen aty pothuajse njësoj.

Pse ka rëndësi

• Në muajt pas çlirimit të Krujës më 28 nëntor 1443, luftëtarët e Skënderbeut, bashkë me trupat e Gjergj Arianitit e të Zahari Gropës, morën Ohrin dhe Sfetigradin, dhe me to ranë në duar shqiptare edhe Struga e Kërçova; Skënderbeu vuri nën kontroll rrugën Shkup–Kërçovë përgjatë luginës së Treskës.
• Kamus al-A'lam i Sami Frashërit e përshkruan Kërçovën me pesë xhami, pesë teqe, një medrese e 170 dyqane: portreti i një kasabaje që ishte qendër kazaje në sanxhakun e Manastirit.
• Bashkimi i pesë komunave më 2013 e lidhi qytetin me fshatrat shqiptare të Zajazit e të Osllomesë: e njëjta hapësirë kishte sipas regjistrimit të vitit 2002 mbi 54 për qind shqiptarë, ndërsa regjistrimi i vitit 2021 numëroi 16.373 shqiptarë (41,3 për qind) dhe 16.020 maqedonas; shqiptarët janë grupi më i madh, por jo shumicë.

Kitino Kale dhe Uskana e penestëve

Mbi qendrën e qytetit ngrihet kodra e Kitino Kalesë, ku kërkimet kanë zbuluar shtresa të parahistorisë, të antikitetit e të mesjetës; evidenca zyrtare arkeologjike e përcakton si vendbanim të fortifikuar të epokës së bronzit e të hekurit dhe të mesjetës. Literatura historike e lidh shpesh hapësirën e Kërçovës me Uskanën, qytetin më të madh të penestëve, por vetë komuna e Kërçovës shënon se vendndodhja e Uskanës dhe njësimi i saj me qytetin e sotëm nuk janë përcaktuar përfundimisht.

Roli i Uskanës në luftën e fundit të mbretërisë ilire, përkundrazi, është i dokumentuar. Sipas Historisë së Popullit Shqiptar të Akademisë së Shkencave, në kohën e Gentit mbretëria përfshinte tokat e Penestisë, me Uskanën si kryeqendër. Në mesin e dimrit 170–169 p.e.s. mbreti maqedon Perseu u nis nga Stubera me 12.500 veta dhe e rrethoi; pas një qëndrese të shkurtër garnizoni romak prej 4.000 vetash u dorëzua, ndërsa uskanasit dhe ilirët e zënë rob u shitën. Në fund të atij dimri romakët u përpoqën pa sukses ta rimerrnin qytetin.

Kiçavisi, peshkopata dhe udha e Kastriotëve

Përmendja e parë e sigurt e qytetit vjen nga viti 1018, në kartat e perandorit bizantin Bazili II, me emrin Kiçavis. Kur Bazili II ia rikonfirmoi Kryepeshkopatës së Ohrit selitë e saj pas rënies së Perandorisë Bullgare, ndër to ishte edhe peshkopata e Kërçovës, krahas atyre të Dibrës, Prizrenit, Shkupit e Manastirit. Pas sundimeve bizantine e serbe, treva ra nën osmanët në fund të shekullit XIV: kronikat e vjetra osmane e vënë pushtimin më 1385, burimet sllave më 1395.

Historia e Akademisë shënon se zotërimet e Gjon Kastriotit në jug shtriheshin deri pranë Kërçovës, tashmë osmane, dhe se rruga që e lidhte atë me rajonin e Gostivarit quhej në dokumentet mesjetare Rruga Kërçovë–Dibër. Pas çlirimit të Krujës, luftëtarët e Skënderbeut kaluan në Dibrën e Sipërme dhe, bashkë me trupat e Gjergj Arianitit e të Zahari Gropës, çliruan Ohrin dhe kështjellën e Sfetigradit; me to ranë në duar shqiptare edhe Struga dhe Kërçova. Skënderbeu vuri nën kontroll rrugën Shkup–Kërçovë, që ndiqte luginën e Treskës.

Kjo udhë mbeti arteria e luftës. Më 1462, sipas Marin Barletit të cituar nga Akademia, pasi thyen ushtritë osmane të Sinan Beut në Mokër dhe të Hasan Beut pranë Ohrit, luftëtarët shqiptarë u drejtuan nga Kërçova, ndoqën Treskën dhe goditën befas pranë Shkupit ushtrinë e tretë, të Isuf Beut. Pas fushatave të viteve 1466–1467, kur osmanët vijuan regjistrimin kadastral në rajonet e Tetovës e të Kërçovës, këto vise lindore u shkëputën nga tokat e lira dhe ranë nën pushtimin osman.

Kazaja: xhamia e Fatihut, teqetë e Zajazit, Kamusi i Samiut

Nën osmanët Kërçova u bë qendër ushtarake e administrative. Machiel Kiel, në zërin «Kırçova» të Enciklopedisë Islame të TDV-së, shkruan se pas pushtimit osmanët vendosën një garnizon në kala dhe sollën në qytet një grup myslimanësh turq, por kjo politikë nuk arriti fshatrat e krishtera — ndër to, në veriperëndim, fshatra shqiptarësh të krishterë. Regjistri osman i vitit 1455 shënon në Kërçovë 30 shtëpi myslimane dhe 145 të krishtera; ai i vitit 1521, 178 shtëpi, nga të cilat 95 myslimane. Xhamia e madhe që ngriti sulltan Mehmeti II qëndron ende dhe mban emrin e tij.

Në shekullin XVII, sipas Kielit, fshatrat e kazasë u islamizuan shpejt, nën ndikimin e myslimanëve të sjellë nga malësitë e Shqipërisë dhe të dervishëve bektashinj; nga mesi i shekullit XVIII dega Hajati e tarikatit Halveti kishte ngritur tri teqe në Kërçovë dhe në fshatin Zajaz, ndërsa në lindje të kazasë shumica mbeti e krishterë. Sipas ndarjes së vitit 1888, që mbeti në fuqi deri në fund të sundimit osman, kazaja e Kërçovës bënte pjesë në sanxhakun e Manastirit, bashkë me ato të Manastirit, Ohrit, Follorinës e Përlepit. Salnameja e vilajetit të Manastirit e vitit 1892 numëronte në qytet 600 shtëpi myslimane dhe 190 të krishtera.

Portretin më të plotë të kasabasë e la Sami Frashëri në Kamus al-A'lam, enciklopedinë gjashtëvëllimëshe të historisë e të gjeografisë që botoi në Stamboll më 1889–1896. Sipas Kielit, ajo e përshkruan Kërçovën me pesë xhami, pesë teqe, një medrese, një rushdije dhe një shkollë fillore, një kullë sahati, një kishë dhe katër shkolla fillore bullgare a maqedonase, 170 dyqane, shtatë hane, një hamam dhe tetëmbëdhjetë furra.

1878–1913: harta që e vizatuan të tjerët

Traktati i Shën-Stefanit, paqja ruso-osmane e 3 marsit 1878, ia jepte Bullgarisë, ndër të tjera, krahinat shqiptare të Strugës, Dibrës, Kërçovës, Gostivarit e Tetovës. Në marrëveshjen serbo-bullgare të 13 marsit 1912, territori mes Sharrit, Strumës dhe liqenit të Ohrit, me Dibrën, Kërçovën, Gostivarin, Tetovën, Kumanovën e Shkupin, u shpall zonë e diskutueshme, me carin e Rusisë si arbitër. Raporti i Komisionit Ndërkombëtar të Fondacionit Carnegie shënon se më 15 shtator 1912 përfaqësuesi i Serbisë mori një qarkore të fshehtë që kërkonte Përlepin, Kërçovën dhe Ohrin përtej kufirit të rënë dakord.

Lufta erdhi në vjeshtë. Sipas komunës së Kërçovës, më 4 dhe 5 nëntor 1912 u luftua për qytetin mes forcave serbe e osmane, dhe pas tërheqjes osmane Kërçova kaloi nën sundimin serb. Një vit më vonë shqiptarët u ngritën. Sipas Historisë së Shqipërisë të Akademisë (vëllimi III), malësorët dibranë dëbuan xhandarët e ushtarët serbë nga fshatrat e tyre, më 21 shtator 1913 iu drejtuan qytetit të Dibrës dhe, pas luftimesh të ashpra, e çliruan; trupat serbe u tërhoqën edhe nga Ohri, Struga e Gostivari, dhe disa mijëra kryengritës marshuan drejt Kërçovës. Popullsia maqedonase, e mbetur nën Serbinë pas Traktatit të Bukureshtit, e përkrahu kryengritjen. Në fillim të tetorit ushtria serbe kaloi në mësymje.

Pasojat i regjistroi Komisioni Carnegie. Në raportin e vitit 1914 ai riprodhon një korrespondencë shqiptare të botuar në gazetën Mir të Sofjes në kapërcyell të viteve 1913–1914: në Kërçovë 150 fshatarë ishin rrahur në praninë e autoriteteve, shtatëmbëdhjetë veta kishin vdekur nga goditjet dhe kufomat e tyre ishin djegur; në Plasnicë një patrullë serbe kishte vrarë gjashtë fshatarë. Pakënaqësia ishte e përgjithshme, shkruante Komisioni, dhe terrori me të cilin i përgjigjej pushteti nuk po pakësohej.

Lufta e Dytë Botërore: shqiptarë në të dyja anët

Kur Jugosllavia u copëtua në prill 1941, pjesa perëndimore e Maqedonisë iu bashkua Shqipërisë nën kontroll italian, dhe Kërçova ra në zonën italiane. Sulo Gozhina, në një reportazh të Gazetës Dielli mbi kujtimet e ish-nxënësve, shkruan se më 1941, me Ernest Koliqin (1939–1941) ministër të Arsimit, mësuesi Petref Therepeli nga Skrapari hapi shkollën shqipe në fshatin Jagoll, ku sipas një ish-nxënësi u regjistruan në fillim 90 nxënës, 70 djem e 20 vajza.

Kapitullimi i Italisë në shtator 1943 e ktheu qytetin në fushëbetejë. Komuna e Kërçovës e kujton 11 shtatorin 1943, kur njësitë partizane hynë në qytet; Historia e Akademisë shënon se pas kapitullimit reparte të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare çliruan Dibrën, Gostivarin e Kërçovën. Më 1 dhe 2 tetor 1943 forcat gjermane, bashkë me formacione të Ballit Kombëtar, e rimorën qytetin; në nëntor partizanët u kthyen, dhe kontrolli ndërroi duar disa herë. Në shtator 1944 Brigada XVIII e Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare luftoi për Kërçovën, ku më 23 shtator ra, ndër të tjerë, zëvendëskomisarja e kompanisë Hibe Palikuqi. Qyteti u çlirua përfundimisht më 15 nëntor 1944.

Shqiptarët e Kërçovës ishin në të dyja anët e asaj lufte. Feti Mehdiu, në një shkrim përkujtimor në Gazetën Dielli (2025), kujton Mefail Shehun nga Zajazi (1898–1945), komandantin e qëndresës antikomuniste në rajon, i cili, sipas rrëfimit të bashkëluftëtarit Haki Mehdiu, në vjeshtën e vonë të 1944-s urdhëroi uljen e armëve dhe e la të kalonte pa luftë Brigadën e Katërt Sulmuese shqiptare, që marshonte nga Kërçova drejt Shkupit. Pas ardhjes së pushtetit të ri, Historia e Akademisë e rendit Kërçovën ndër krahinat ku forcat jugosllave ndërmorën operacione ndëshkimore kundër popullsisë shqiptare.

Gjuha, shkolla dhe Ohri

Pas luftës, shkruan Kiel, Kërçova u lidh me hekurudhë e me rrugë të reja dhe u rrit shpejt: qyteti kishte 10.324 banorë më 1961 dhe 24.987 më 1994. Me pavarësinë e Maqedonisë, shkruan Elsie, statusi i shqiptarëve u ul nga barazia zyrtare në atë të pakicës kombëtare. Ligji i tetorit 1995 kërkonte mbishkrime dygjuhëshe në komunat ku një pakicë kalonte 20 për qind të popullsisë, dhe sipas Human Rights Watch shqipja do të përdorej kështu edhe në Kërçovë; Ministria e Arsimit premtonte aty tri shkolla të reja fillore shqipe, ndërsa shqiptarët dyshonin nëse do të hapeshin vërtet.

Në shkurt 2001 u shfaq Ushtria Çlirimtare Kombëtare, dhe konflikti zgjati rreth gjashtë muaj; Human Rights Watch dokumentoi shkelje të rënda nga të dyja palët. Lufta u mbyll me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, të përfunduar në Ohër dhe të nënshkruar në Shkup më 13 gusht 2001, e cila parashikonte që kufijtë e komunave të rishikoheshin brenda një viti pas një regjistrimi të ri nën mbikëqyrje ndërkombëtare dhe që Kuvendi të miratonte deri në fund të vitit 2002 një ligj të ri për kufijtë komunalë. Për Kërçovën, ky rishikim erdhi me vonesë.

2013: komuna e bashkuar dhe numrat e saj

Sipas raportit përfundimtar të OSBE/ODIHR për zgjedhjet lokale të vitit 2013, ndryshimet e vitit 2008 në ligjin për organizimin territorial parashikuan bashkimin e komunave të Kërçovës, Zajazit, Osllomesë, Vraneshticës dhe Drugovës në një komunë të vetme me emrin Kërçovë, me efekt nga zgjedhjet lokale të 2013-s; numri i komunave në vend ra nga 84 në 80. Zgjedhjet e 24 marsit dhe të 7 prillit 2013 ishin të parat pas bashkimit, dhe ODIHR shënonte se profili i ri demografik i Kërçovës e kishte ashpërsuar garën ndëretnike; VMRO-DPMNE dhe LSDM paraqitën lista të përbashkëta në Kërçovë e në Strugë, ku pritej garë e ngushtë mes kandidatëve shqiptarë e maqedonas.

Arsyeja shihet te numrat e Entit Shtetëror të Statistikave. Në regjistrimin e vitit 2002, komuna e vjetër e Kërçovës kishte 30.138 banorë, nga të cilët 16.140 maqedonas (53,6 për qind) dhe 9.202 shqiptarë (30,5 për qind); Zajazi numëronte 11.605 banorë, nga të cilët 11.308 shqiptarë, dhe Osllomeja 10.425, nga të cilët 10.257 shqiptarë. E mbledhur, hapësira e komunës së re kishte më 2002 gjithsej 56.739 banorë dhe 30.932 shqiptarë, pra mbi 54 për qind. Regjistrimi i vitit 2021 dha një tablo më të ngushtë: komuna kishte 39.669 banorë rezidentë, nga të cilët 16.373 shqiptarë (41,3 për qind), 16.020 maqedonas (40,4 për qind), 2.553 turq dhe 2.003 romë, ndërsa për 2.405 veta të dhënat u morën nga burime administrative, pa përkatësi etnike. Shqiptarët janë kështu grupi më i madh i komunës, por jo shumicë.

Komuna e sotme e Kërçovës është e ndarë pothuajse barabar mes dy bashkësive më të mëdha, dhe zgjedhjet e saj të para, më 2013, u bënë edhe garë mes tyre. Mbi qytet ngrihet ende Kitino Kale; në qytet qëndron xhamia e Fatihut, në çarshinë e vjetër muzeu i luftës, i themeluar më 1973, ndërsa miniera e linjitit në Osllomej, shkruan Kiel, mbetet burim jetese për banorët.