Ernest Koliqi, mjeshtri që e ngriti prozën shqipe në art

Ernest Koliqi është një nga themeluesit e prozës moderne shqiptare — shkrimtari që, bashkë me Mitrush Kutelin, e ngriti tregimin shqip në lartësinë e artit letrar evropian. I biri i Shkodrës, ai e ktheu qytetin e tij në një shkollë të vërtetë letrare dhe la dy vëllime që mbeten gurë themeli të letërsisë sonë: Hija e maleve (1929) dhe Tregtar flamujsh (1935). Jeta e tij përshkoi disa epoka — mbretërinë, okupimin dhe pastaj mërgimin e gjatë — dhe në secilën prej tyre gjuha shqipe qëndroi si atdheu i vetëm e i pandashëm.

Nga Shkodra në Padovë

Ernest Koliqi lindi më 20 maj 1903 në Shkodër, në një familje tregtare të qytetit. Arsimin e parë e mori te jezuitët e Shkodrës, e më pas u dërgua në Itali, ku ndoqi kolegjin jezuit "Cesare Arici" në Breshia dhe vazhdoi studimet në Bergamo. Në Itali ai u njoh nga afër me letërsinë klasike italiane — me Danten, Petrarkën, Arioston e Tason — që do ta shoqëronin gjithë jetën si përkthyes. Në vitin 1937 mbrojti doktoratën në Universitetin e Padovës me një studim mbi epikën popullore shqiptare (Epica popolare albanese). Formimi i dyfishtë — malësia gege nga njëra anë, humanizmi italian nga tjetra — do të bëhej vula e veçantë e krijimtarisë së tij.

Themeluesi i prozës moderne

Vepra që e bëri emër ishte Hija e maleve, përmbledhje tregimesh e botuar në vitin 1929. Në të, Koliqi solli botën e maleve shqiptare — nderin, besën, Kanunin, dashurinë dhe vdekjen — të rrëfyer me një gjuhë gege të pasur, të kthjellët dhe të kursyer. Gjashtë vjet më vonë erdhi Tregtar flamujsh (1935), gjashtëmbëdhjetë tregime që e ngritën edhe më lart mjeshtërinë e tij: personazhe të gjalla, atmosferë e ngjeshur qytetare shkodrane dhe një ndjeshmëri e re psikologjike, deri atëherë e panjohur në prozën shqipe. Me këto dy libra Koliqi — bashkë me Kutelin në anën tjetër të vendit — e mbylli epokën e prozës didaktike të Rilindjes dhe hapi atë të tregimit modern artistik. Rreth tij lulëzoi ajo që sot njihet si shkolla letrare e Shkodrës: një brez shkrimtarësh, poetësh e dijetarësh që e bënë qytetin kryeqytetin e vërtetë kulturor të shqiptarëve në gjysmën e parë të shekullit XX. Përveç prozës, Koliqi la edhe poezinë dramatike Kushtrimi i Skanderbeut (1924), vëllimet me vargje Gjurmat e stinëve (1933) e Kangjelet e Rilindjes (1959) dhe romanin Shija e bukës së mbrûme (1960).

Gjuha si atdhe: ministri dhe shkollat

Përveç letërsisë, Koliqi ishte edhe organizator i palodhur i jetës kulturore: themeloi e drejtoi revista letrare si Illyria dhe Shkëndija (1940) dhe u vu në krye të katedrës së gjuhës e letërsisë shqipe në Universitetin e Romës më 1939. Po atë vit, në rrethanat e rënda të okupimit italian, ai mori postin e ministrit të Arsimit, të cilin e mbajti deri më 1941. Vendimi i tij më jetëgjatë erdhi në shtator 1941, kur Ministria dërgoi mbi katërqind mësues shqiptarë drejt Kosovës, trojeve shqiptare në Maqedoni e Mal të Zi dhe Çamërisë. Vetëm në vitin shkollor 1941–1942 u hapën mbi njëqind shkolla fillore shqipe dhe u themelua Normalja e Prishtinës — institucione që i mbijetuan regjimit që i lejoi dhe që u mësuan të lexonin e të shkruanin shqip brezave të tërë kosovarësh, të cilëve u ishte mohuar shkolla në gjuhën amtare.

Mërgimi dhe "Shêjzat"

Me përmbysjen e rendit të vjetër në fund të Luftës së Dytë Botërore, Koliqi u largua përgjithmonë nga Shqipëria dhe u vendos në Romë. Mërgimi tridhjetëvjeçar nuk e heshti: në universitet mbajti gjallë studimet shqiptare, përktheu në shqip poetët e mëdhenj italianë dhe, mbi të gjitha, themeloi më 1957 revistën Shêjzat (Le Pleiadi), të cilën e drejtoi deri më 1973. Për afro dy dekada Shêjzat qe periodiku kryesor kulturor i shqiptarëve në mërgim — një urë mes një letërsie që brenda kufirit ishte vënë nën thundër dhe një diaspore që kërkonte të ruante gjuhën e kujtesën. Aty botuan intelektualë shqiptarë të shpërndarë nga Amerika deri në Evropë; aty Koliqi vijoi të shkruante poezi, prozë e ese deri në fund.

Autori i ndaluar që u kthye

Në Shqipërinë komuniste, Koliqi u dënua me heshtje dhe me përbuzje. Emri i tij u fshi nga historia e letërsisë ose u përmend vetëm me damkën "tradhtar"; librat e tij u ndaluan, u hoqën nga bibliotekat dhe u mbajtën larg brezave të rinj. Një vepër që e kishte ngritur prozën shqipe në art u bë e paprekshme për lexuesin shqiptar për gjysmë shekulli. Ernest Koliqi vdiq më 15 janar 1975 në Romë, larg Shkodrës së tij, pa e parë kthimin. Por fjala i mbijeton regjimet: pas rënies së diktaturës, veprat e tij u ribotuan lirisht në Tiranë e në Prishtinë, hynë në programet shkollore dhe zunë vendin që u takonte — atë të një klasiku. Sot Hija e maleve dhe Tregtar flamujsh lexohen jo si dokumente të një kohe të harruar, por si prozë e gjallë — dëshmi se gjuha shqipe, kur i besohet një mjeshtri, mban brenda vetes një atdhe të tërë.