Gjëma e burrave: vajtimi që gjëmon si rrufe dhe e çon vdekjen luginë më luginë

Kur vdiste një burrë në Dukagjin, lajmi nuk shkonte me letër dhe as me kalorës. Shkonte me zë. Dhjetë burra a më shumë rreshtoheshin në një distancë nga i vdekuri, ktheheshin nga trupi dhe lëshonin një thirrje të gjatë e të përbashkët që përplasej faqe më faqe mali derisa arrinte luginën tjetër — dhe kushdo që e dëgjonte e dinte, pa pyetur askënd, se në atë shtëpi kishte rënë dikush. Kjo është gjëma e burrave (gegërisht gjâma): vajtimi ritual mashkullor i maleve veriore shqiptare, gjysma burrërore e një sistemi zie ku gratë mbanin vajin dhe burrat gjëmën. Nuk ishte shfaqje. Ishte njëkohësisht dhimbje, nderim dhe njoftim publik — organi akustik i një shoqërie që për shekuj nuk pati as gazetë, as telegraf, as shtet.

Pse ka rëndësi

• Gjëma e burrave është vajtimi ritual mashkullor i maleve veriore shqiptare: të paktën dhjetë burra rreshtoheshin ballë të vdekurit dhe lëshonin një thirrje të gjatë e të përbashkët që përplasej faqe më faqe mali derisa arrinte luginën tjetër.
• Ishte njëkohësisht dhimbje, nderim dhe njoftim publik — organi akustik i një shoqërie që për shekuj nuk pati as gazetë, as telegraf, as shtet. Gratë mbanin vajin, burrat gjëmën.
• Emri vjen nga gjëmë, buçima e rrufesë: riti mban emrin e tingullit të natyrës, dhe dhimbja lejohej vetëm brenda formës — deri te rrahja e gjoksit, pastaj gjëmatarët tërhiqeshin dhe rreshti shpërbëhej.

Fjala vetë është bubullimë

Shqipja e ka emërtuar këtë rit me saktësinë e vet të vjetër: gjëmë do të thotë buçimë, ushtimë, zhurma e rëndë e rrufesë kur bie mbi krye. Ritit i është vënë emri i tingullit të natyrës, jo i ndjenjës — dhe kjo është e gjithë poetika e tij. Thirrja e parë e gjëmatarëve imiton pikërisht atë gjëmim: një zë i ulët, i zgjatur, që nuk qan por buçet. Aty ku gjuha shqipe e ruan një koncept me një fjalë të vetme e të padepërtueshme nga huazimi, zakonisht ruan bashkë me të edhe një gjë shumë të vjetër. Gjëma është një prej tyre.

Dhjetë burra, një rresht, një thirrje

Riti kishte formë të përcaktuar dhe kryeso. Duhej një kuorum prej të paktën dhjetë burrash të rritur — sa më shumë të mblidheshin, aq më i nderuar quhej i vdekuri; secili fis a fshat që vinte për ngushëllim mund ta bënte gjëmën e vet veç e veç. Zgjidheshin burra me zë të fortë e të pastër, dhe një prijës mbante përgjegjësi për çdo hollësi.

Rreshtoheshin ballë trupit në largësi, me duart mbi ijë ose të kryqëzuara, dhe niste lëkundja e ngadaltë djathtas-majtas, e shoqëruar me rrokje pa kuptim leksikor — au, eu, heu, ou, hou — që ndërtonin ushtimën. Pastaj drejtoheshin, rrotullonin bustin me forcë dhe kalonin te formula e plotë, e përsëritur me zë të lartë sipas lidhjes së secilit me të vdekurin: «O i mjeri unë për ty, o biri jem», «… o vllau jem», «… o nipi jem», «… o miku jem». Në kulm vinte pjesa fizike: rrahja e gjoksit, gërvishtja e fytyrës me thonj derisa dilte gjak, shkulja e flokëve, rënia mbi trup. Burrat e tjerë i tërhiqnin zvarrë gjëmatarët prej të vdekurit — sepse riti kërkonte të shkohej deri në atë pikë dhe të ndalej pikërisht aty. Pastaj rreshti shpërbëhej, burrat ktheheshin në qetësi dhe u jepnin ngushëllimet familjes, sikur asgjë të mos kishte ndodhur.

Ky ishte rregulli i vjetër: dhimbja lejohej vetëm brenda formës. Jashtë saj, burri i maleve nuk qante.

Ligji i vdekjes: gjëma brenda Kanunit

Gjëma nuk ishte improvizim; ishte e rregulluar nga e drejta zakonore. Kanuni i Lekë Dukagjinit, i mbledhur e i kodifikuar nga At Shtjefën Gjeçovi dhe i botuar pas vrasjes së tij, në 1933, e trajton vdekjen si çdo institucion tjetër malësor: me detyrime, me afate, me role të ndara. Gratë mbanin vajin — vajtimin e kënduar në varg, me zë të thyer, që lëvdonte cilësitë e të vdekurit. Burrat mbanin gjëmën. Kur nisnin burrat, gratë heshtnin dhe tërhiqeshin: dy regjistra që nuk mbivendoseshin kurrë.

Ndarja ishte edhe hierarkike. Gjëma i bëhej çdo mashkulli, në çfarëdo moshe; për një grua të vdekur bëhej vetëm një herë, nga familja a fisi i saj. Në atë asimetri lexohet e gjithë arkitektura morale e malësisë — e njëjta arkitekturë që prodhoi besën, odën e burrave dhe kullën prej guri: e ashpër, e koduar, dhe e paepur në atë që e quante nder.

Nga stelat dardane te oda e malësisë

Tradita popullore ia atribuon nismën e gjëmës vdekjes së Gjergj Kastriotit në 1468: sipas rrëfimit që buron nga Marin Barleti, Lekë Dukagjini, i mposhtur nga hidhërimi, rrahu gjoksin dhe shkuli flokët e mjekrën për princin e vdekur. Rrëfimi është i bukur dhe i vërtetë si kujtesë — por si datë lindjeje e ritit është shumë i vonë. Gjëma është dukshëm më e vjetër se shekulli i pesëmbëdhjetë.

Dëshmitë më të hershme figurative të vajtimit ritual në trojet shqiptare janë stelat funerale dardane të antikitetit klasik, ku skena e vajtueseve dhe e vajtuesve është gdhendur në gur shekuj përpara se të shkruhej fjala e parë shqipe. Etnologjia shqiptare — Mark Tirta në radhë të parë — e lexon gjëmën si mbijetojë të një shtrese parakristiane, pjesë e po asaj bote besimesh që ruajti paganizmin shqiptar nën petkun e dy feve të mëvonshme. Ky është vazhdimi ilir i traditës sonë, jo huazim: një rit autokton që gjendet i plotë, me terminologjinë e vet shqipe, në malet ku shqipja nuk u shkëput kurrë.

Ngjashmëritë me vajtimet e lashtësisë mesdhetare — Akili që shkul flokët mbi Patroklin — nuk tregojnë borxh ndaj askujt; tregojnë vjetërsi. Gjëma i përket të njëjtit horizont kohor, jo të njëjtit prejardhës.

Vajtimi që lindi iso-polifoninë

Gjysma tjetër e sistemit, vajtimi i grave, pati një pasojë që pak kush e pret: prej tij lindi muzika. Studiuesi Vasil S. Tole e ka argumentuar se vajtimi shumëzëresh — një grua prijëse që këndon vargun dhe një kor që i përgjigjet me iso — është djepi i iso-polifonisë shqiptare dhe i formës së saj instrumentale, kabasë. Në Labëri kjo ruhet ende me emrin e vet: e qara me ligje. Vaji nuk ishte pra vetëm zi; ishte një laborator zëri, prej të cilit doli një prej dy shtyllave të muzikës sonë popullore.

Edhe në letërsinë gojore vajtimi zë vend qendror. Vajtimi i Ajkunës — nëna që qan Omerin në Ciklin e Kreshnikëve — është ndër faqet më të larta të gjithë epikës sonë legjendare, të mbajtur brez pas brezi me lahutë e me çifteli në oda pa dritë elektrike. Vdekja dhe kënga, te ne, kanë pasur gjithmonë të njëjtin mjeshtër.

«Zakon prapanik»: ndalimi dhe heshtja

Regjimi komunist e ndaloi gjëmën pas 1945 si zakon prapanik. Etiketa është domethënëse: shteti i ri nuk e sulmoi ritin si fetar — e sulmoi si të vjetër. Ishte pjesë e së njëjtës fushatë që rrafshoi odën, këngën e trimërisë dhe autoritetin e fisit, sepse të gjitha këto ishin institucione që i paraprinin partisë dhe nuk i përgjigjeshin asaj.

Gjëma u tërhoq në fshatrat më të thella dhe vazhdoi në fshehtësi edhe një dekadë. Kujtesa lokale e Nikaj-Mërturit e mban si gjëmën e fundit të asaj epoke atë të bërë për Malush Zeqirin, nga fshati Peraj, rreth vitit 1960. Pastaj ra heshtja — jo sepse malësorët e harruan, por sepse u bë e rrezikshme të mbaheshin mend disa gjëra me zë të lartë.

Rikthimi dhe gjëmatarët e sotëm

Pas 1990 gjëma u rikthye. Sot ajo mbahet ende në Dukagjin, në Nikaj-Mërtur, në Mirditë, në Iballë të Pukës, në Malësinë e Madhe — përfshirë krahinat shqiptare të Hotit, Grudës e Triepshit përtej kufirit shtetëror — dhe në rrethin e Shkodrës e të Gjakovës. Bartësit janë kryesisht burra të moshuar; brezi që e mësoi si fëmijë në oborr, jo në arkiv.

Një detaj i vetëm e tregon më mirë se çdo statistikë sa e ngushtë është baza e mbetur: familjet shqiptare katolike në Mal të Zi, kur duan gjëmë të rregullt në varrim, sjellin gjëmatarë profesionistë nga Shqipëria e veriut, sepse në vend nuk gjenden më dhjetë burra që e dinë ritin si duhet. Shteti shqiptar e ka regjistruar gjëmën e burrave në Regjistrin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale — njohje e merituar dhe, njëkohësisht, dëshmi se një zakon regjistrohet zakonisht atëherë kur nis të mos praktikohet vetvetiu.

Çfarë humbet kur hesht gjëma

Është e lehtë ta shohësh gjëmën si folklor të egër: burra që gërvishtin fytyrën derisa gjakosen. Por çdo shoqëri e ka pasur nevojën ta bëjë dhimbjen publike dhe të kufizuar në kohë, dhe pak e kanë zgjidhur këtë me kaq ekonomi si malësia shqiptare. Riti i jepte burrit tridhjetë sekonda leje absolute për t'u shkatërruar përpara fshatit — dhe pastaj e detyronte të kthehej i qetë te ngushëllimet. Ishte një valvul, e ndërtuar brenda vetë kodit që ndryshe ndalonte çdo shfaqje dobësie.

Kur hesht gjëma, nuk humbet vetëm një tingull. Humbet një mënyrë e tërë e të qenit njeri në një shoqëri pa shtet: lajmërimi pa postë, dhimbja pa turp, forma pa terapi. Ajo bubullimë zëri që dikur kalonte nga një luginë në tjetrën ishte, në kuptimin më të drejtpërdrejtë të fjalës, rrjeti me të cilin malet flisnin me njëra-tjetrën. Sot e regjistrojmë. Detyra do të ishte ta mbanim të gjallë.