«Zëri i Lirisë»: gazeta socialdemokrate që guxoi lirinë në 1944

Në janar të vitit 1944 — ndërsa Shqipëria ndodhej mes pushtimit gjerman dhe një lufte civile në rritje, dhe ndërsa forcat e armatosura matnin njëra-tjetrën në male — doli numri i parë i një gazete të vogël me një emër që ishte vetë një kundërshtim: «Zëri i Lirisë». Nuk qe organ i një ushtrie a i një fronti të armatosur, por i një partie idesh: Partia Socialdemokrate e Shqipërisë, e themeluar pak muaj më parë nga një grusht intelektualësh. Në një kohë kur "liria" po kthehej gjithnjë e më shumë në parullë të armatosur, kjo gazetë këmbëngulte se liria nënkuptonte diçka tjetër: shumësi zërash, jo një zë të vetëm të imponuar me forcë.

Një gazetë e lindur me një program (1 janar 1944)

Numri i parë i «Zërit të Lirisë» doli më 1 janar 1944, botuar nga Musine Kokalari — shkrimtarja e parë e letërsisë shqipe dhe nismëtarja e partisë — si organ zyrtar i socialdemokratëve. Rreth saj qëndronte një tryezë e vogël penash: juristi, dramaturgu e publicisti Mit'hat Araniti; avokati Skënder Muço; kritiku letrar Isuf Luzaj; dhe gjuhëtari Selman Riza. Ata nuk përfaqësonin një krahinë a një klan, por një ide — se Shqipëria e pasluftës mund të ndërtohej mbi institucione qytetare dhe jo mbi hegjemoninë e një force të vetme. Vetë titulli i gazetës e mbante këtë program në ballë: në një skenë ku çdo fraksion pretendonte se luftonte për "lirinë", socialdemokratët e përcaktonin lirinë si të drejtën e zërave të ndryshëm për të bashkëjetuar.

Gjashtë numra kundër monopolit të një zëri

Gjatë jetës së shkurtër të partisë u botuan gjithsej gjashtë numra të gazetës — një zë i vogël shtypi në një vend ku shtypi po bëhej gjithnjë e më shumë monopol i një ideologjie të vetme. Në shkurt të vitit 1944, «Zëri i Lirisë» shërbeu edhe si vend ku u bë publik programi i plotë i partisë: një dokument që vinte në qendër zgjedhjet e lira, shumëpartizmin, të drejtat e njeriut, nacionalizmin qytetar dhe sundimin e ligjit — një sintezë demokratike perëndimore e sjellë në një vend ku, brenda pak muajsh, çdo alternativë ndaj partisë-shtet do të quhej tradhti. Gazeta nuk kishte as tirazhin, as mbrojtjen e armatosur të shtypit të fraksioneve të mëdha; fuqia e saj e vetme qe argumenti. Pikërisht kjo e bëri të rrezikshme.

Trashëgimtarja e një shtypi të lirë

«Zëri i Lirisë» nuk lindi nga hiçi. Ai qe nyja e fundit e një tradite të gjatë të fjalës së lirë shqipe — po aq të përndjekur sa vetë ideja e një Shqipërie pluraliste. Dyzet vjet më parë, në mërgim, «Dielli» i Bostonit (1909) dhe revista Albania e Faik Konicës kishin dëshmuar se shqipja mund të mbante debat modern politik; publicistë si Sotir Gjika e kishin çuar çështjen shqiptare në shtypin e Fuqive të Mëdha. Ky ishte një rrjet i tërë gazetash e penash që besonin se një komb formohet edhe përmes fjalës së shtypur, jo vetëm përmes armëve. «Zëri i Lirisë» e trashëgoi këtë besim në çastin më të rrezikshëm të mundshëm — kur fjala e lirë nuk rrezikohej më nga një perandori e huaj, por nga një pushtet i ri që do të lindte brenda vetë vendit.

Heshtja: kur zëri u dënua si krim

Fitorja e forcave komuniste në nëntor 1944 e la partinë — dhe gazetën e saj — pa hapësirë. Presoja e shtypit u mbyll për çdo zë jashtë ideologjisë zyrtare. Kur regjimi i ri organizoi zgjedhjet e dhjetorit 1945, socialdemokratët kërkuan shtyrjen e votimit dhe monitorim ndërkombëtar; kërkesa e refuzuar u përdor më pas si provë "armiqësie". Vala e arrestimeve të janarit 1946 goditi opozitën: Kokalari u arrestua më 23 janar 1946 dhe u dënua rëndë; Skënder Muço ishte vrarë që në 1944; bashkëpunëtorët e tjerë u shpërndanë nëpër burgje e internime. Gazeta që kishte mbajtur në ballë fjalën "liri" u zhduk pa gjurmë nga kioskat, dhe emri i saj u fshi nga kujtesa publike për dekada. Sot gjashtë numrat e «Zërit të Lirisë» nuk ruhen si kuriozitet bibliografik: ata janë dëshmia se, në çastin e themelimit të Shqipërisë së re, ekzistonte një rrjet i vetëdijshëm që kërkonte një rrugë demokratike — një rrjet që nuk u mund nga argumentet, por nga burgu.