Qemal Stafa: rinia dhe miti i rezistencës

Ka njerëz që historia i ngrin në moshën në të cilën i mori. Qemal Stafa mbeti përgjithmonë njëzet e dy vjeç — fytyrë e re, ballë e hapur, sytë e atij brezi që besoi se bota mund të rilindte me dhunti dhe me sakrificë. Mbi këtë rini ranë më vonë shtresa pas shtrese llaku zyrtar: regjimi që doli nga lufta e ngriti në shenjt të vetin, e ktheu në statujë, në emër rrugësh dhe shkollash, në refren kënge. Detyra e një gazete që do të kuptojë — jo të adhurojë e jo të shajë — është ta zhveshë figurën nga mermeri dhe ta kthejë në njeri: të rrethanave, të zgjedhjeve dhe të kontradiktave të veta. Kjo është historia e Qemal Stafës, një ndër portretet e kombit, ashtu siç na e japin faktet, jo legjenda.

Nga Elbasani në Shkodër

Qemal Stafa lindi më 20 mars 1920 në Elbasan, në një familje gegë me prejardhje nga fshati Zabzun i Dibrës. I ati, Hasani, ishte ushtarak; në vitin 1923 u transferua në Shkodër si drejtor i zyrës së rekrutimit për prefekturën e qytetit. Kështu fëmijëria e Qemalit u rrënjëzua në Shkodër — qyteti i kolegjeve, i shtypshkronjave, i traditës intelektuale që kishte ushqyer breza atdhetarësh. Aty ai u shkollua: fillimisht në kolegjin saverian të jezuitëve, ai institucion i rreptë që dha disiplinë mendore e gjuhë të huaja, e më pas në gjimnazin shtetëror të Shkodrës.

Ishte një nxënës i shquar — i lexuar, i prirur ndaj letrave, me dhunti për të shkruar. Brezi i tij u rrit mes dy zhgënjimesh të mëdha: mbeturinave të premtimeve të pavarësisë së 1912-s dhe peshës së rëndë të Mbretërisë së Zogut, e cila, ndonëse vendosi një farë rendi, ngeci në varfëri, klientelizëm dhe varësi gjithnjë e më të thellë nga Roma fashiste. Të rinjtë e shkolluar shihnin nga jashtë ide që zienin — antifashizmin, marksizmin, ëndrrën e drejtësisë shoqërore — dhe i merrnin si shpëtim. Stafa qe një prej tyre.

Burgu dhe formimi

Aktiviteti i tij politik nisi herët. Në janar 1939 ai u arrestua së bashku me dhjetëra të rinj të dyshuar për veprimtari e propagandë komuniste; një gjyq special në Tiranë doli kundër rreth shtatëdhjetë vetash. Stafa, ende fare i ri, i pranoi të gjitha akuzat me një qëndresë që e bëri të njohur ndër shokët; dënimin ia lehtësoi mosha. Por historia ndërhyri: me pushtimin italian të 7 prillit 1939 — atë ditë që fundosi përfundimisht pavarësinë e brishtë shqiptare — rrethanat ndryshuan dhe ai doli nga burgu.

Pushtimi italian ishte kthesa. Tani armiku nuk ishte më abstrakt: ishte ushtria e huaj në rrugët e Tiranës, ishte bajraku me sëpatën liktore mbi institucionet shqiptare. Për brezin e Stafës, rezistenca nuk qe më çështje teorie, por çështje nderi kombëtar. Këtu duhet thënë qartë, pa zbukurim: lëvizja në të cilën hyri Stafa qe njëkohësisht patriotike dhe ideologjike — komuniste në frymë e në lidhjet ndërkombëtare, por e mbushur me të rinj që mbi gjithçka donin të dëbonin pushtuesin nga toka e tyre.

Themelimi i partisë dhe rinia

Më 8 nëntor 1941, në Tiranë, tre grupet komuniste — i Shkodrës, i Korçës dhe i të "Rinisë" — u bashkuan dhe themeluan Partinë Komuniste të Shqipërisë. Stafa ishte një ndër themeluesit dhe hyri në udhëheqjen e saj; mbi të gjitha, atij iu besua organizimi i rinisë, ai u bë shpirti i seksionit rinor të lëvizjes. Roli i tij nuk qe ai i komandantit me pushkë, por i organizatorit, i propaganduesit, i njeriut që dinte t'u fliste bashkëmoshatarëve me fjalën dhe me penën.

Pikërisht këtu qëndron miti dhe njeriu njëkohësisht. Regjimi i mëvonshëm e paraqiti Stafën si profet të vetes — themelues krah Enver Hoxhës, dëshmor i pacenueshëm. Por kthjelltësia historike kërkon të kujtojmë se ai vdiq në 1942, shumë para se lufta të mbaronte, para fitores, para terrorit. Stafa nuk pa as pushtetin, as burgjet dhe ekzekutimet që do të vinin në emër të së njëjtës parti. Ai mbeti në anën e sakrificës, jo të pushtetit — dhe pikërisht kjo e bën të mundur ta kujtojmë si pjesë të rezistencës antifashiste shqiptare pa qenë i detyruar të mbrojmë çdo gjë që erdhi më pas në emër të saj.

Pesë maji 1942

Më 5 maj 1942, Qemal Stafa u rrethua në një shtëpi ilegale në periferi të Tiranës. Forcat që e gjuajtën ishin karabinierë në shërbim të pushtuesit italian — dhe, sipas dëshmive, vetë shqiptarë. Ai ra atje, me armë në dorë, njëzet e dy vjeç. Mbi rrethanat e vdekjes ka mbetur edhe hijja e një tradhtie të mundshme nga radhët e veta; historiografia ende debaton, dhe ne nuk e mbyllim çështjen aty ku faktet nuk e lejojnë.

Pas Çlirimit, data 5 maj u zgjodh Dita e Dëshmorëve të Atdheut — jo vetëm për Stafën, por për të gjithë ata që ranë në Luftën Nacional-Çlirimtare. Ky qe edhe akti i kthimit të tij në simbol: nga një djalë i ri që shkruante e organizonte, në një ikonë shtetërore. Sot, kur statujat janë rrëzuar e ngritur sërish, Stafa mbetet një figurë e ndërlikuar — e rrëmbyer nga propaganda, por jo e zhveshur nga vlera. Sepse mbi gjithçka, ai mbetet dëshmia e një rinie që zgjodhi të mos përkulej para pushtuesit. Atë zgjedhje, atë moshë, atë ballë të hapur — ato historia s'mund t'ia heqë.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012).
• Nasho Jorgaqi, Qemal Stafa (monografi biografike).
• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Hurst & Co., 1999).
• Encyclopædia Britannica — "Albania: World War II".

— Redaksia ZHURMA