Sali Shijaku: heronjtë që pikturoi ishin të kombit para se të ishin të regjimit

Kur Sali Shijaku vdiq në Tiranë më 24 shtator 2022, në moshën 89-vjeçare, lajmet e quajtën mjeshtër të pikturës shqiptare — një formulë e sjellshme që nuk thotë asgjë. Ajo që thotë diçka është inventari: Galeria Kombëtare e Arteve ruan 92 vepra të tij, mes pikturës, vizatimit dhe qeramikës, dhe dy prej kanavacave më të riprodhuara të shekullit XX shqiptar mbajnë firmën e tij. Shijaku punoi tërësisht brenda realizmit socialist, doktrinës estetike të një regjimi që nuk lejonte doktrinë tjetër. Por subjektet që zgjodhi — Mic Sokoli, Nora e Kelmendit, Rozafa — nuk i përkisnin atij regjimi. Ato ishin shumë më të vjetra se ai, dhe kjo është arsyeja pse veprat qëndrojnë ende në mur.

Pse ka rëndësi

• Shijaku lindi në Tiranë më 12 mars 1933 dhe vdiq po atje më 24 shtator 2022; Galeria Kombëtare e Arteve ruan 92 vepra të tij.
• U formua brenda shkollës sovjetike të realizmit socialist — Liceu Artistik «Jordan Misja» (1952) dhe Instituti «Repin» i Leningradit (1956–1961).
• Subjektet e tij më të njohura — Mic Sokoli, Nora e Kelmendit, Rozafa — vijnë nga kanuni heroik dhe gojëdhëna shqiptare, jo nga ikonografia e partisë.

Nga Liceu i Tiranës te Leningradi

Shijaku e mbaroi Liceun Artistik «Jordan Misja» të Tiranës në vitin 1952, nën Abdurrahim Buzën dhe Nexhmedin Zajmin — dy nga pedagogët që i dhanë formë brezit të parë të piktorëve të shkolluar në shtetin e ri. Vepra e tij më e hershme që njihet, «Kostum tirance», mban të njëjtin vit; «Portret vajze» erdhi një vit më pas. Ishte, në atë çast, një portretist.

Formimi i dytë ishte jashtë vendit. Mes 1956-s dhe 1961-shit ai studioi në Institutin e Lartë të Arteve «I. E. Repin» të Leningradit, në klasën e profesorit Boris Vladimiroviç Joganson — pra në zemrën institucionale të realizmit socialist, jo në periferinë e tij. Diplomën e mbrojti në vitin 1962 me «Heronjtë e Vigut». Kjo është një hollësi që nuk duhet zbutur: Shijaku nuk e pësoi doktrinën, ai u shkollua në të, dhe e zotëronte gramatikën e saj më mirë se shumica.

Vojo Kushi, 1969: një trup i zbathur mbi çelik

Piktura që e bëri të njohur ka përmasa 200 × 300 centimetra dhe ndodhet sot në katin e dytë të Galerisë Kombëtare të Arteve. «Vojo Kushi» (1969) e paraqet heroin në çastet e fundit: i ngjitur zbathur mbi një tank armik, për ta ndalur me trup atë që nuk mund ta ndalte me armë.

Zgjidhja piktorike është ajo që e mban veprën gjallë. Shijaku nuk pikturoi një fitore; pikturoi një trup njeriu kundër një mase metali, dhe e la rezultatin jashtë kornizës. Ky është një mekanizëm shumë më i vjetër se viti 1969 — është mekanizmi i këngës kreshnike, ku vlera e aktit nuk varet nga suksesi i tij. Regjimi e porositi veprën si propagandë; ajo funksionon si baladë.

«Zëri i masës» dhe çmimi i një kanavace

Vepra e dytë kanonike, «Zëri i masës», është vaj mbi kanavacë me përmasa 250 × 206 cm dhe mban vitin 1974. Galeria Kombëtare e Arteve e bleu të njëjtin vit, për 3.500 lekë.

Ajo shifër vlen të lexohet. Në një ekonomi ku vepra e artit nuk kishte treg, çmimi nuk ishte vlerësim — ishte një zë buxheti. Shteti ishte porositësi, blerësi, kritiku dhe muzeu njëkohësisht, dhe të katërta këto role i ushtronte i njëjti aparat. Piktori shqiptar i asaj periudhe nuk kishte klient tjetër. Kur, një vit më vonë, «Zëri i masës» doli e riprodhuar në një pullë postare shqiptare, cikli u mbyll: shteti e porosit, e blen, e ekspozon dhe pastaj e shpërndan nëpër zarfe. Vepra të tij u riprodhuan në pulla edhe në 1967-n, 1972-shin dhe 1974-n.

Panteoni ishte më i vjetër se regjimi

Këtu qëndron dallimi që zakonisht humbet. Nëse rreshtohen subjektet kryesore të Shijakut — «Partizanët e batalionit — Hakmarrja» (1966), «Mic Sokoli» (1969, i rimarrë në 1976), «Vojo Kushi» (1969), «Nora e Kelmendit» (1981), «Rozafa» (1983) — vetëm dy prej tyre janë subjekte të Luftës së Dytë. Të tjerat vijnë nga një depo krejt tjetër.

Mic Sokoli ra te Slivova më 1881, ndër figurat e qëndresës së fundit të Lidhjes së Prizrenit, gjysmë shekulli para se të ekzistonte partia që e vendosi në mur. Nora e Kelmendit i përket shekullit XVII dhe traditës gojore malësore. Rozafa është legjenda e murimit — motivi më i vjetër i besës dhe i flijimit që kemi, i njëjti truall shpirtëror me këngën kreshnike. Regjimi e dinte mirë çfarë bënte kur i lejonte këto subjekte: kërkonte të trashëgonte legjitimitetin e tyre. Por trashëgimia nuk shkon vetëm në një drejtim. Duke i pikturuar, Shijaku i kaloi ato figura përtej regjimit — të pikturuara, të varura, të riprodhuara, të mësuara përmendësh nga një komb i tërë.

E njëjta llogari vlen për brezin: Odhise Paskali në skulpturë kishte bërë të njëjtën lëvizje një brez më parë, duke i dhënë formë Skënderbeut dhe Mic Sokolit para se doktrina të ekzistonte fare.

Titujt dhe kufiri i tyre

Shteti e shpërbleu me gjithçka që kishte për të dhënë. «Artist i Merituar» në 1969-n, «Piktor i Popullit» në 1979-n, Çmime Republike në 1956, 1970, 1984 dhe 1989. Pas rënies së sistemit erdhën nderime të një rendi tjetër: «Nderi i Qarkut të Tiranës» në 2004-n dhe «Nderi i Kombit».

Kjo vazhdimësi titujsh — nga «Piktor i Popullit» te «Nderi i Kombit» — është vetë historia e këtij dallimi. Shumë pak nga aparati kulturor i periudhës e kaloi vitin 1991 me reputacionin të paprekur. Veprat e ndërtuara mbi figurën e Enver Hoxhës u hoqën nga muret brenda pak muajsh, dhe me arsye. Ato të Shijakut nuk u hoqën.

Çfarë mbeti në mur pas 1991-shit

Kritika shqiptare pas 1990-s ia doli disa herë të hidhte poshtë gjithë periudhën si propagandë dhe asgjë tjetër. Ishte një reagim i kuptueshëm, por i pasaktë, dhe kishte një kosto: po të pranohej deri në fund, do të kishte hequr nga kujtesa jo vetëm ikonografinë e partisë, por edhe Mic Sokolin, Norën dhe Rozafën bashkë me të — figura që nuk i përkisnin kurrë asaj partie.

Galeria zgjodhi ndryshe. «Vojo Kushi» qëndron ende në katin e dytë, mes veprave të tjera të kanunit kombëtar, sepse vizitori që ndalet para saj njeh heroin, jo doktrinën. Kjo është arsyeja praktike pse kjo pikturë mbijetoi kur aq shumë të tjera nuk mbijetuan: subjekti i saj kishte një jetë para regjimit dhe e ruajti edhe pas tij.

Shtëpia në Tiranë

Shijaku vazhdoi të punojë deri vonë; për gjashtë dekada mbetet një nga emrat qendrorë të pikturës shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX, dhe ndikimi i tij mbi modernizimin e saj — koloristika, dekorativiteti, kompozimi me një figurë të vetme — vendoset zakonisht mes viteve 1965 dhe 1980. Shtëpia e tij në Tiranë funksionon sot si galeri dhe rezidencë artisti: një vend ku vepra e një piktori nuk ndodhet në depon e shtetit që e porositi, por aty ku u pikturua.

Është një mbyllje e përshtatshme për një jetë të kaluar brenda një doktrine që nuk e zgjodhi. Katalogu i shtetit numëron 92 vepra. Ajo që e mban emrin gjallë nuk është numri; është që një pjesë e mirë e atij katalogu pikturon një komb që ekzistonte para porosisë dhe vazhdoi pas saj.

Burimet

• Wikipedia (shqip) — «Sali Shijaku»: datat e lindjes e të vdekjes, Liceu «Jordan Misja» (1952), Instituti «Repin» i Leningradit (1956–1961) nën Boris V. Joganson, diploma «Heronjtë e Vigut» (1962), lista e veprave dhe e titujve, 92 vepra në Galerinë Kombëtare të Arteve.
• Wikipedia (shqip) — «Zëri i masës»: viti 1974, vaj mbi kanavacë, 250 × 206 cm, blerë nga Galeria Kombëtare e Arteve për 3.500 lekë në 1974.
• ATSH, 24 shtator 2022 — «Ndahet nga jeta mjeshtri i pikturës shqiptare, Sali Shijaku»: vdekja në moshën 89-vjeçare pas disa ditësh spitalizimi, roli në modernizimin e pikturës shqiptare mes 1965-s dhe 1980-s, fondi prej 92 veprash (pikturë, vizatim, qeramikë), titujt dhe Çmimet e Republikës.
• Illyria — «Me piktorin Sali Shijaku» (Sadik Elshani): kujtime të drejtpërdrejta nga takimet me piktorin, pedagogët e liceut, shtëpia-galeri në Tiranë.

Shënim mbi burimet: përmasat e «Vojo Kushit» (200 × 300 cm) dhe vendndodhja e saj në katin e dytë të Galerisë Kombëtare të Arteve janë marrë nga dokumentimi publik i koleksionit të Galerisë; riprodhimet në pullat postare shqiptare (1967, 1972, 1974, 1975) verifikohen nga fondi i pullave shqiptare në Wikimedia Commons. Asnjë burim i përjashtuar nga doktrina redaksiale nuk është përdorur.