Spiro Dine: mbledhësi i Nilit që i dha kombit «Valët e Detit»

Spiro Dine (Vithkuq, rreth vitit 1846 — Shibin el-Kom, Egjipt, 12 prill 1922) ishte atdhetar i Rilindjes dhe një nga mbledhësit më të mëdhenj të folklorit shqiptar. I mërguar që i ri në kolonitë shqiptare të Egjiptit, ai i kushtoi një jetë të tërë mbledhjes së këngëve, vajtimeve, përrallave e miteve që populli i tij i ruante vetëm në gojë — dhe në vitin 1908 i botoi në Sofje nën titullin Valët e Detit, që në kohën e vet ishte libri më i gjatë i shtypur ndonjëherë në gjuhën shqipe. Vepra e tij dëshmon një të vërtetë të thjeshtë e të fuqishme të Rilindjes: kur një popull nuk lejohej të shtypte gjuhën e vet brenda kufijve, ai e ndërtoi letërsinë e vet nga mërgimi, faqe pas faqeje, këngë pas kënge.

Nga Vithkuqi te Nili

Dine lindi në Vithkuq, fshatin malor mbi Korçë që në shekullin XVIII kishte qenë një ndër qendrat më të gjalla kulturore e tregtare të Shqipërisë juglindore, me shkolla, kisha e shtypshkronjë, para se zjarret dhe rrënimet e shekullit ta shpërndanin popullsinë e tij nëpër botë. Nga ky fshat i plagosur nga historia doli një brez i tërë mërgimtarësh që do ta mbanin gjallë emrin shqiptar larg atdheut. I riu Spiro mësoi shkrimin shqip përmes alfabetit të Naum Veqilharxhit — të parit alfabet origjinal shqiptar — nga mësuesi Than Xheka; pra që në fëmijëri gjuha e shkruar iu shfaq jo si e drejtë e dhënë, por si fitore e vështirë, si diçka që duhej ruajtur.

Rreth vitit 1866, ende i ri, mori rrugën e mërgimit drejt Egjiptit, ku prej kohësh lulëzonte një koloni e madhe shqiptare rreth Kajros, Aleksandrisë dhe qyteteve të Deltës. Egjipti i asaj kohe, i qeverisur nga dinastia shqiptare e Mehmet Ali Pashës, ishte bërë një strehë ku mijëra shqiptarë punonin, tregtonin dhe — më e rëndësishmja për historinë tonë — mund të flisnin e shkruanin lirshëm atë që në Perandorinë Osmane të atdheut ndalohej.

Kolonia shqiptare e Egjiptit

Në Egjipt Dine hyri në rrjetin e atdhetarëve që e kishin kthyer mërgimin në punishte të Rilindjes. Aty u lidh me Thimi Mitkon, folkloristin e madh nga Korça, dhe, sipas dëshmive, e ndihmoi atë në përgatitjen e veprës themeltare Bëleta Shqypëtare (Aleksandri, 1878) — përmbledhjes së parë shkencore të folklorit shqiptar. Kjo shoqëri nuk ishte thjesht miqësi: ishte një zinxhir dijeje. Mitko i kaloi Dines metodën — mbledhjen e këngës ashtu siç e këndonte populli, pa e zbukuruar, pa e ndryshuar — dhe Dine e çoi më tej për gjysmë shekulli.

Në vitin 1881 Dine ndihmoi në themelimin e degës egjiptiane të Shoqërisë së të shtypurit shkronja shqip në Shibin el-Kom, qytetin e Deltës ku do të kalonte pjesën më të madhe të jetës. Kjo shoqëri, e lindur në Stamboll në vitin 1879 me Sami Frashërin, Jani Vreton, Pashko Vasën e të tjerë, ishte zemra organizative e Rilindjes: qëllimi i saj i vetëm ishte shtypja e librit shqip me një alfabet të njësuar. Se pikërisht një mërgimtar i thjeshtë në një qytet të Nilit u bë hallkë e këtij rrjeti tregon sa gjerë shtrihej ai — nga Stambolli te Bukureshti, nga Sofja te Egjipti, një komb pa shtet që ndërtonte institucionet e veta atje ku mundej.

«Valët e Detit»

Vepra e jetës së Dines doli më 1908 në Sofje, e shtypur nga shtypshkronja «Mbrothësia» e Kristo Luarasit — pikërisht presa shqiptare e Bullgarisë që në ato vite botonte pjesën më të madhe të librave të Rilindjes. Me rreth 850 faqe, Valët e Detit ishte libri më voluminoz i botuar deri atëherë në gjuhën shqipe, një monument i vetëm që mbante mbi kurriz gati gjithë traditën gojore të një populli.

Libri ndahej në dy pjesë. Pjesa e parë, rreth katërqind faqe, mblidhte poezinë atdhetare — vargje të vetë Dines dhe të rilindësve të tjerë, mes tyre Naim Frashëri, poeti-atdhetar që gjithashtu shkroi e botoi nga mërgimi. Pjesa e dytë, thelbi folklorik, ruante thesarin e paçmuar të gojës popullore: këngë dashurie e dasme, vajtime për të vdekurit, vargje humoristike, poezi fetare, përralla dhe copëza mitologjie që ndryshe do të kishin humbur me brezin që i mbante mend. Dine nuk ishte studiues i shkolluar; ai ishte mbledhës me durim e me dashuri, dhe pikërisht kjo besnikëri ndaj zërit të popullit e bën koleksionin e tij një burim që studiuesit e folklorit shqiptar e kthjellin ende sot.

Folklori si komb

Puna e Dines merr kuptimin e vet të plotë vetëm brenda logjikës së Rilindjes. Për një popull të ndarë mes katër vilajetesh osmane, pa shtet, pa shkollë në gjuhën e vet, pa kishë a xhami që t'i fliste shqip, folklori nuk ishte zbavitje etnografike — ishte prova e vetme e pakundërshtueshme se ekzistonte një komb. Kënga që këndohej njësoj në Vithkuq e në Malësi, vajtimi që qante me të njëjtin ritëm nga Çamëria në Kosovë, përralla që udhëtonte pa pasaportë nga një krahinë në tjetrën — ky ishte kodi i përbashkët që lidhte një popull të shpërndarë. Duke e mbledhur e duke e shtypur këtë kod, Dine dhe folkloristët si ai po e mblidhnin vetë kombin, po i jepnin trup të shkruar një identiteti që fuqitë e mëdha dhe perandoritë fqinje pëlqenin ta shpallnin të paqenë.

Është domethënëse se ky komb u shtyp fizikisht jashtë kufijve të tij: në Sofje, në Bukuresht, në Aleksandri e Shibin el-Kom. Gjeografia e shtypshkronjave shqipe është vetë harta e mohimit — një letërsi e detyruar të lindë në mërgim, sepse në shtëpi alfabeti ishte krim. Vala që Dine dëgjoi e mblodhi ishte pikërisht kjo: zëri i një populli që, i ndaluar të fliste në shtëpinë e vet, foli nga bregu i largët i Nilit.

Harresa dhe kthimi

Spiro Dine vdiq në Shibin el-Kom më 12 prill 1922, larg fshatit ku kishte lindur, pa e parë Shqipërinë e pavarur për të cilën kishte punuar tërë jetën. Për një kohë të gjatë emri i tij mbeti në hije, i mbuluar nga famat më të mëdha të Rilindjes; koleksioni i tij masiv u trajtua shpesh si lëndë e papërpunuar më shumë se si vepër. Por folkloristika moderne shqiptare e ka rikthyer atë në vendin që i takon: Valët e Detit mbetet një nga burimet më të pasura të kujtesës gojore para se shekulli XX ta ndryshonte përgjithmonë fshatin shqiptar. Në një popull që e ka ruajtur veten më shumë me këngë se me kështjella, mbledhësi i durueshëm i Nilit i dha kombit të vet një arkiv — dhe një dëshmi se dinjiteti nuk kërkon shtet për të ekzistuar, kërkon vetëm dikë që të mos e lërë zërin të humbasë.