Spiro Dine: mbledhësi i Nilit që i dha kombit «Valët e Detit»

Spiro Dine (Vithkuq, rreth vitit 1846 — Shibin el-Kom, Egjipt, 12 prill 1922) ishte atdhetar i Rilindjes dhe një nga mbledhësit më të mëdhenj të folklorit shqiptar. I mërguar që i ri në kolonitë shqiptare të Egjiptit, ai i kushtoi një jetë të tërë mbledhjes së këngëve, vajtimeve, përrallave e miteve që populli i tij i ruante vetëm në gojë — dhe në vitin 1908 i botoi në Sofje nën titullin Valët e Detit, që në kohën e vet ishte libri më i gjatë i shtypur ndonjëherë në gjuhën shqipe. Vepra e tij dëshmon një të vërtetë të thjeshtë e të fuqishme të Rilindjes: kur një popull nuk lejohej të shtypte gjuhën e vet brenda kufijve, ai e ndërtoi letërsinë e vet nga mërgimi, faqe pas faqeje, këngë pas kënge.

Pse ka rëndësi

• Spiro Dine (rreth 1846 – 1922) ishte atdhetar i Rilindjes dhe një nga mbledhësit më të mëdhenj të folklorit shqiptar.
• I mërguar në kolonitë shqiptare të Egjiptit, i kushtoi jetën mbledhjes së këngëve, vajtimeve e miteve që populli i ruante vetëm në gojë.
• Në vitin 1908 i botoi në Sofje si «Valët e Detit» — në kohën e vet libri më i gjatë i shtypur ndonjëherë në gjuhën shqipe.

Nga Vithkuqi te Nili

Dine lindi në Vithkuq, fshatin malor mbi Korçë që në shekullin XVIII kishte qenë një ndër qendrat më të gjalla kulturore e tregtare të Shqipërisë juglindore, me shkolla, kisha e shtypshkronjë, para se zjarret dhe rrënimet e shekullit ta shpërndanin popullsinë e tij nëpër botë. Nga ky fshat i plagosur nga historia doli një brez i tërë mërgimtarësh që do ta mbanin gjallë emrin shqiptar larg atdheut. I riu Spiro mësoi shkrimin shqip përmes alfabetit të Naum Veqilharxhit — të parit alfabet origjinal shqiptar — nga mësuesi Than Xheka; pra që në fëmijëri gjuha e shkruar iu shfaq jo si e drejtë e dhënë, por si fitore e vështirë, si diçka që duhej ruajtur.

Rreth vitit 1866, ende i ri, mori rrugën e mërgimit drejt Egjiptit, ku prej kohësh lulëzonte një koloni e madhe shqiptare rreth Kajros, Aleksandrisë dhe qyteteve të Deltës. Egjipti i asaj kohe, i qeverisur nga dinastia shqiptare e Mehmet Ali Pashës, ishte bërë një strehë ku mijëra shqiptarë punonin, tregtonin dhe — më e rëndësishmja për historinë tonë — mund të flisnin e shkruanin lirshëm atë që në Perandorinë Osmane të atdheut ndalohej.

Kolonia shqiptare e Egjiptit

Në Egjipt Dine hyri në rrjetin e atdhetarëve që e kishin kthyer mërgimin në punishte të Rilindjes. Aty u lidh me Thimi Mitkon, folkloristin e madh nga Korça, dhe, sipas dëshmive, e ndihmoi atë në përgatitjen e veprës themeltare Bëleta Shqypëtare (Aleksandri, 1878) — përmbledhjes së parë shkencore të folklorit shqiptar. Kjo shoqëri nuk ishte thjesht miqësi: ishte një zinxhir dijeje. Mitko i kaloi Dines metodën — mbledhjen e këngës ashtu siç e këndonte populli, pa e zbukuruar, pa e ndryshuar — dhe Dine e çoi më tej për gjysmë shekulli.

Në vitin 1881 Dine ndihmoi në themelimin e degës egjiptiane të Shoqërisë së të shtypurit shkronja shqip në Shibin el-Kom, qytetin e Deltës ku do të kalonte pjesën më të madhe të jetës. Kjo shoqëri, e lindur në Stamboll në vitin 1879 me Sami Frashërin, Jani Vreton, Pashko Vasën e të tjerë, ishte zemra organizative e Rilindjes: qëllimi i saj i vetëm ishte shtypja e librit shqip me një alfabet të njësuar. Se pikërisht një mërgimtar i thjeshtë në një qytet të Nilit u bë hallkë e këtij rrjeti tregon sa gjerë shtrihej ai — nga Stambolli te Bukureshti, nga Sofja te Egjipti, një komb pa shtet që ndërtonte institucionet e veta atje ku mundej.

«Valët e Detit»

Vepra e jetës së Dines doli më 1908 në Sofje, e shtypur nga shtypshkronja «Mbrothësia» e Kristo Luarasit — pikërisht presa shqiptare e Bullgarisë që në ato vite botonte pjesën më të madhe të librave të Rilindjes. Me rreth 850 faqe, Valët e Detit ishte libri më voluminoz i botuar deri atëherë në gjuhën shqipe, një monument i vetëm që mbante mbi kurriz gati gjithë traditën gojore të një populli.

Libri ndahej në dy pjesë. Pjesa e parë, rreth katërqind faqe, mblidhte poezinë atdhetare — vargje të vetë Dines dhe të rilindësve të tjerë, mes tyre Naim Frashëri, poeti-atdhetar që gjithashtu shkroi e botoi nga mërgimi. Pjesa e dytë, thelbi folklorik, ruante thesarin e paçmuar të gojës popullore: këngë dashurie e dasme, vajtime për të vdekurit, vargje humoristike, poezi fetare, përralla dhe copëza mitologjie që ndryshe do të kishin humbur me brezin që i mbante mend. Dine nuk ishte studiues i shkolluar; ai ishte mbledhës me durim e me dashuri, dhe pikërisht kjo besnikëri ndaj zërit të popullit e bën koleksionin e tij një burim që studiuesit e folklorit shqiptar e kthjellin ende sot.

Folklori si komb

Puna e Dines merr kuptimin e vet të plotë vetëm brenda logjikës së Rilindjes. Për një popull të ndarë mes katër vilajetesh osmane, pa shtet, pa shkollë në gjuhën e vet, pa kishë a xhami që t'i fliste shqip, folklori nuk ishte zbavitje etnografike — ishte prova e vetme e pakundërshtueshme se ekzistonte një komb. Kënga që këndohej njësoj në Vithkuq e në Malësi, vajtimi që qante me të njëjtin ritëm nga Çamëria në Kosovë, përralla që udhëtonte pa pasaportë nga një krahinë në tjetrën — ky ishte kodi i përbashkët që lidhte një popull të shpërndarë. Duke e mbledhur e duke e shtypur këtë kod, Dine dhe folkloristët si ai po e mblidhnin vetë kombin, po i jepnin trup të shkruar një identiteti që fuqitë e mëdha dhe perandoritë fqinje pëlqenin ta shpallnin të paqenë.

Është domethënëse se ky komb u shtyp fizikisht jashtë kufijve të tij: në Sofje, në Bukuresht, në Aleksandri e Shibin el-Kom. Gjeografia e shtypshkronjave shqipe është vetë harta e mohimit — një letërsi e detyruar të lindë në mërgim, sepse në shtëpi alfabeti ishte krim. Vala që Dine dëgjoi e mblodhi ishte pikërisht kjo: zëri i një populli që, i ndaluar të fliste në shtëpinë e vet, foli nga bregu i largët i Nilit.

Harresa dhe kthimi

Spiro Dine vdiq në Shibin el-Kom më 12 prill 1922, larg fshatit ku kishte lindur, pa e parë Shqipërinë e pavarur për të cilën kishte punuar tërë jetën. Për një kohë të gjatë emri i tij mbeti në hije, i mbuluar nga famat më të mëdha të Rilindjes; koleksioni i tij masiv u trajtua shpesh si lëndë e papërpunuar më shumë se si vepër. Por folkloristika moderne shqiptare e ka rikthyer atë në vendin që i takon: Valët e Detit mbetet një nga burimet më të pasura të kujtesës gojore para se shekulli XX ta ndryshonte përgjithmonë fshatin shqiptar. Në një popull që e ka ruajtur veten më shumë me këngë se me kështjella, mbledhësi i durueshëm i Nilit i dha kombit të vet një arkiv — dhe një dëshmi se dinjiteti nuk kërkon shtet për të ekzistuar, kërkon vetëm dikë që të mos e lërë zërin të humbasë.