Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut: arkivi që i dha emër dhunës

Në fund të vitit 1989, ndërsa Beogradi po i hiqte Kosovës autonominë me dhunë e me tanke, një grup i vogël juristësh, historianësh e ish-të burgosurish politikë vendosi të bënte një gjë që në pamje dukej e thjeshtë dhe në thelb ishte tejet e rrezikshme: të mbante shënim. Jo të organizonte protesta, jo të merrte armë — por të regjistronte, rast pas rasti, emër pas emri, çdo të rrahur, çdo të pushuar nga puna, çdo të vrarë. E quajtën Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut — KMDLNj. Ishte organizata e parë joqeveritare në historinë e Kosovës, dhe për një dekadë do të bëhej arkivi që i dha emër dhunës së regjimit të Millosheviçit. Në një kohë kur pushteti donte që dhuna të mbetej pa dëshmitar, akti i thjeshtë i dokumentimit u kthye në një formë rezistence.

Themelimi: 14 dhjetor 1989

Këshilli u themelua më 14 dhjetor 1989 në Prishtinë, si organizatë joqeveritare, jopolitike dhe jofitimprurëse — e para e këtij lloji në Kosovë. Bërthama e parë doli nga radhët e intelektualëve dhe e ish-të burgosurve politikë të Jugosllavisë, njerëz që dhunën e shtetit e kishin njohur në trupin e vet. Ndër themeluesit e drejtuesit e parë ishin avokati Bajram Kelmendi, historiani Zekeria Cana — një nga sekretarët e parë të Këshillit — dhe Zenun Çelaj, bashkë me një rreth bashkëpunëtorësh. Detyra e vetme, e shkruar në statut, ishte mbrojtja e të drejtave dhe lirive të njeriut; në praktikë kjo do të thoshte mbledhja sistematike e provave për shkeljet që shteti po i kryente pikërisht kundër këtyre të drejtave.

Adem Demaçi: nga njëzet e tetë vjet burg te kryesia

Pranverën e vitit 1991 udhëheqjen e Këshillit e mori Adem Demaçi — «Mandela i Kosovës», i cili kishte kaluar njëzet e tetë vjet në burgjet jugosllave dhe pikërisht atë vit u nderua me Çmimin «Saharov» të Parlamentit Evropian për lirinë e mendimit. Autoriteti moral i tij e ndryshoi shkallën e organizatës. Ç'kishte nisur si një kolektiv prej rreth njëzet e pesë vullnetarësh pa zyra e pa mjete, nën Demaçin u shndërrua në një rrjet me mbi dy mijë anëtarë e bashkëpunëtorë, me degë në të gjitha qendrat e Kosovës dhe me pika kontakti në disa qytete të diasporës. Vetë fakti se një njeri që kishte humbur gjysmën e jetës në qeli pranoi të drejtonte një zyrë dokumentimi — jo një parti, jo një ushtri — tregonte se cila armë e kishte zgjedhur kjo lëvizje.

Arkivi që i dha emër dhunës

Metoda e Këshillit ishte e thjeshtë dhe këmbëngulëse. Një rrjet aktivistësh të shpërndarë nëpër komuna mblidhte rrëfimet e viktimave, hartonte raporte të hollësishme dhe prodhonte dokumentim fotografik të keqtrajtimeve — trupa të rrahur, shtëpi të bastisura, njerëz të pushuar në masë nga puna. KMDLNj u bë qendra kryesore monitoruese e shkeljeve të të drejtave dhe e dhunës policore në Kosovë, duke punuar krah Komitetit të Helsinkit për Kosovën dhe duke ushqyer me të dhëna organizatat ndërkombëtare si Human Rights Watch e strukturat e OSBE-së. Raportet e tij nuk ishin thjesht statistikë: ato ishin një regjistër i vazhdueshëm i asaj që regjimi donte ta linte të pashkruar. Kur mbi tetëdhjetë për qind e shqiptarëve të punësuar u dëbuan nga vendet e punës dhe kur represioni policor u bë i përditshëm, ishte arkivi i Këshillit ai që e mbante llogarinë.

Një hallkë e «Alternativës së Kosovës»

Këshilli nuk punonte i vetmuar. Ai ishte njëra hallkë e asaj që u quajt «Alternativa e Kosovës» — rrjeti i institucioneve paralele që shqiptarët ngritën pasi u përjashtuan nga shteti. Në qendër të tij qëndronte Lidhja Demokratike e Kosovës e Ibrahim Rugovës, me sistemin e vet shkollor paralel prej mbi njëzet mijë mësuesish e treqind e pesëdhjetë mijë nxënësish; pranë saj vepronin sindikatat e pavarura, Parlamenti Rinor dhe nisma qytetare. Në të njëjtën frymë u zhvillua Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve — fushata që brenda dy vjetësh pajtoi rreth dy mijë gjaqe, duke e kthyer besën dhe kodin e vjetër të pajtimit në një akt bashkimi kombëtar. Ndërsa Pajtimi shëronte plagët e brendshme dhe LDK-ja ndërtonte shtetin e padukshëm, KMDLNj bënte punën e kujtesës: e mbante gjallë provën se ç'po ndodhte, që dhuna të mos harrohej dhe të mos mohohej më vonë. Ishte pikërisht ky lidhëzim — dokumentimi, arsimi, pajtimi, organizimi politik — që e mbajti Kosovën të pathyer për gati një dekadë pa e ndezur luftën.

Bajram Kelmendi: themeluesi që u vra në natën e parë të luftës

Çmimi i këtij punësimi u pa qartë në agimin e luftës. Bajram Kelmendi, avokati që kishte qenë ndër themeluesit e Këshillit dhe që për vite kishte çuar në gjykata çështjet e të drejtave të njeriut, u arrestua në natën e parë të bombardimeve të NATO-s, më 24 mars 1999, bashkë me dy djemtë e tij, Kastriotin dhe Kushtrimin. Trupat e të treve u gjetën të nesërmen. Vrasja e një juristi të të drejtave të njeriut pikërisht në çastin kur nisi lufta ishte një mesazh i ftohtë: regjimi e dinte se kush e kishte mbajtur regjistrin, dhe deshi ta shuante dëshmitarin bashkë me dëshminë. Por arkivi kishte mbijetuar tashmë në mijëra faqe raportesh e fotografish që kishin dalë jashtë kufijve.

Trashëgimia

Pas luftës, dokumentimi i mbledhur nga Këshilli u bë një nga bazat e provave për shkeljet e të drejtave të njeriut në Kosovë, dhe organizata vazhdoi punën e saj në një Kosovë të lirë, tashmë si zë kritik ndaj çdo pushteti. Historia e KMDLNj-së dëshmon një të vërtetë të thjeshtë të vitit të tij të parë: kur një popull nuk lejohet as të mbrohet me ligj, mbajtja e së vërtetës me shkrim bëhet vetë një akt qëndrese. Rrjeti që e ngriti atë — juristë, historianë, ish-të burgosur — i përkiste të njëjtës familje intelektuale që në Kosovë kishte mbajtur gjallë shkencën shqiptare si formë rezistence: njerëz që besonin se dija dhe e vërteta e shkruar janë forma pushteti që asnjë aparat sigurimi nuk arrin t'i sekuestrojë përgjithmonë.