Islamizimi i shqiptarëve: si dhe pse

Kur ngrihet pyetja se si u bënë myslimanë shqiptarët — ata që Skënderbeun e patën kryqtar të Perëndimit — përgjigjja e shtruar zakonisht është e shkurtër dhe e gabuar: "me zjarr e me shpatë". E vërteta historike është më e ngadaltë, më e ftohtë dhe, në mënyrën e vet, më shqiptare. Islamizimi i shqiptarëve nuk qe një kthesë e befasishme besimi, por një proces tre-shekullor llogarie, presioni e mbijetese, që u kristalizua kryesisht në shekujt XVII e XVIII — pra dy shekuj e gjysmë pas rënies së kështjellave.

Një vend i krishterë në prag të pushtimit

Para ardhjes së osmanëve, trojet shqiptare ishin tërësisht të krishtera, të ndara mes dy botësh: veriu katolik, i lidhur me Romën, dhe jugu ortodoks, nën hijen e Bizantit dhe pastaj të Patriarkanës. Kjo ndarje e dyfishtë nuk ishte detaj teologjik — ajo do të përcaktonte gjeografinë e konvertimit shekuj më vonë. Asnjë nga të dyja kishat nuk e kishte rrënjosur thellë identitetin kombëtar te besimi; shqiptari nuk e mendonte veten përmes dogmës, por përmes farefisit, fisit dhe vendlindjes. Pikërisht kjo lidhje e brishtë mes besimit e identitetit do ta bënte konvertimin më të lehtë sesa te popujt fqinjë, ku kisha ishte bërë vetë kombi.

Pushtimi osman, që nisi në fund të shekullit XIV dhe u plotësua pas vdekjes së Skënderbeut në 1468, nuk solli menjëherë xhami. Defterët e parë osmanë — regjistrat e mëdhenj tatimorë — dëshmojnë një popullsi dërrmuese të krishterë; në defterët e vitit 1485 emrat shqiptarë janë pothuajse krejt të krishterë. Për më shumë se një shekull, gjysëma e parë e periudhës që e trajtojmë te Shqiptarët nën osmanët, Islami mbeti feja e garnizonit dhe e administratës, jo e fshatit.

Taksa si predikues

Çfarë e ktheu rrjedhën? Jo predikimi, por defteri. Shteti osman e ndante nënshtetasin në mysliman dhe dhimmi — i krishterë i mbrojtur, por i ngarkuar me xhizjen, taksën e kokës që paguhej në para të gatshme nga çdo mashkull jomysliman. Dhe pikërisht para të gatshmen e kishte më të vështirë të siguronte fshatari malësor. Shifrat janë rrëqethëse në qartësinë e tyre: taksa mbi një të krishterë shqiptar në vitet 1500 ishte rreth 45 akçe; nga mesi i viteve 1600 ajo ishte ngjitur në afro 780 akçe. Ky nuk ishte inflacion i thjeshtë — ishte fushatë.

Historianët kanë vërejtur se në shekullin XVII osmanët organizuan një përpjekje të përqendruar islamizimi në trojet shqiptare, e pazakontë për pjesën tjetër të Ballkanit, pjesërisht për të siguruar besnikërinë e një popullsie kryeneçe që ngrihej herë pas here. Të konvertoje do të thoshte të lehtësoje barrën, të hapje derën e timarit, të zyrës, të karrierës. Konvertimi u bë, siç është thënë, "ashensori shoqëror" më i shpejtë i kohës. Shqiptari mysliman mund të ngjitej deri në majë: nga vezirët Köprülü te pashallarët që do të sundonin më vonë krahina të tëra. Çamëria, Toskëria, malet e Veriut — secila e jetoi këtë llogari sipas kushteve të veta.

Devshirme dhe rruga e tjetër

Krahas presionit fiskal qëndronte devshirmeja — "tagri i gjakut", mbledhja e detyruar e djemve të krishterë që rriteshin myslimanë në shërbim të sulltanit. Shumë prej rekrutëve ishin shqiptarë e sllavë ortodoksë. Disa familje e panë këtë jo vetëm si humbje, por si shteg: një djalë i marrë në Stamboll mund të kthehej pas dekadash pasha. Kjo binte ndesh me ndalimin formal — devshirmeja merrte vetëm të krishterë — dhe ndaj edhe nxiti konvertime që ta shpëtonin fëmijën nga tagri, ose, anasjelltas, e bënë familjen të kuptonte se sa fitimprurës ishte integrimi.

Rënia e klerit dhe besimi i përzier

Konvertimi u shpejtua atje ku kisha u shemb. Në Veriun katolik, ipeshkvitë mbetën pa priftërinj, manastiret u zbrazën, dhe Roma ishte larg. Vetë Pjetër Bogdani (rreth 1627–1689), autori i Cuneus Prophetarum dhe prelati më i shquar i kohës, ankohej se kopeja po i shkrihej pa barinj. Atje ku nuk kishte më prift që të pagëzonte e të kungonte, feja e vjetër bëhej kujtim, dhe feja e re — rrugë e hapur.

Pikërisht nga ky gjysmëhije lindi dukuria më e veçantë shqiptare: laramanët, kriptokristianët. Emri vjen nga i larmë — leshtor, dyfytyrësh. Familje të tëra, sidomos në Kosovë e në Veri gjatë shekullit XVIII, deklaroheshin myslimane para defterit por pagëzonin fshehtas, mbanin nga dy emra — një mysliman e një të krishterë — dhe i përzienin ritet e të dyja besimeve nën të njëjtën strehë. Kjo bashkëjetesë e brendshme e besimeve, që e shqyrtojmë gjerësisht te Myslimanë e të krishterë, tregon se për shqiptarin feja qe shpesh mantel që vishej e zhvishej sipas motit, kurse fisi e gjaku mbetën të pandryshuar.

Pse Islami "shqiptar" nuk u bë kurrë i huaj

Po të ishte islamizimi thjesht nënshtrim, ai s'do të kishte lënë gjurmë kaq krijuese. Shqiptarët nuk e morën Islamin gati; e ripunuan. Në Jug e në qendër lulëzoi bektashizmi, tarikati i butë sufi që, me tolerancën e tij, me verën që s'e mallkonte dhe me dashurinë për gjuhën amtare, do të bëhej me kohë vetë djep i atdhetarisë — "tarikati që u bë komb". Ndërsa pjesa më e madhe mbeti synite, vetë struktura e fshtetit osman i hapi shqiptarit myslimanë dyert e fuqisë, prej nga dolën pashallëqet e mëdha autonome të shekujve XVIII–XIX.

Rezultati gjeografik është ende i lexueshëm: një Veri ku katolicizmi mbijetoi në xhepa malorë, një qendër-jug myslimane sunite e bektashiane, dhe një rrip ortodoks në Jug. Por mësimi më i thellë është ai që do ta nënvizonte vetë Konica: shqiptari ndërroi fenë pa ndërruar kombin. Pikërisht ngaqë identiteti nuk ishte ngujuar te dogma, tri besimet mundën më vonë të ulen nën të njëjtën flamur. Islamizimi nuk e turqizoi shqiptarin — siç e shtjellon edhe miti që e rrëzojmë te "shqiptarët janë turq" — por e pajisi me një gjuhë të re fuqie brenda perandorisë, pa ia fshirë gjuhën e nënës.

Të kuptosh se si u bënë myslimanë shqiptarët do të thotë të kuptosh një popull që e mati besimin me peshoren e mbijetesës dhe e mbajti kombësinë mbi të. Kjo s'është turp — është historia jonë, e thënë pa frikë.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania / Islam and the Dervish Sects of Albania
• Stavro Skendi, "Crypto-Christianity in the Balkan Area under the Ottomans", Slavic Review
• Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History
• Encyclopædia Britannica, "Albania — Ottoman rule" dhe "Islam in Albania"
• Pjetër Bogdani, Cuneus Prophetarum (1685); defterët osmanë (regjistri i 1485)

— Redaksia ZHURMA