Kodikët e Beratit: dorëshkrimet e purpurta që i mbijetuan perandorive

Në një dhomë me siguri të lartë në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë ruhen sot dy libra që i takojnë historisë më të hershme të fjalës së shkruar. Janë Kodikët e Beratit — dy ungjij dorëshkrim që qyteti i Beratit i ruajti ndër shekuj, njëri prej tyre i shkruar me shkronja argjendi mbi pergamenë të purpurt që në shekullin e gjashtë. Kodiku i parë, i njohur si Beratinus 1 ose Kodiku i Purpurt, radhitet sot mes vetëm shtatë "kodikëve të purpurt" që i kanë mbijetuar botës, dhe konsiderohet një nga tri a katër arketipet më të vjetra të Dhiatës së Re që njeh njerëzimi. Nuk është një thesar që bota e njeh; është një thesar që një qytet shqiptar e ruajti kur pak kush jashtë tij e dinte se e kishte.

Pse ka rëndësi

• Kodikët e Beratit janë dy ungjij dorëshkrim që qyteti i Beratit i ruajti ndër shekuj; sot ruhen në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.
• Beratinus 1, "Kodiku i Purpurt", u shkrua me shkronja argjendi mbi pergamenë të purpurt jo më vonë se mesi i shekullit të gjashtë.
• Ai radhitet mes vetëm shtatë "kodikëve të purpurt" që i kanë mbijetuar botës dhe konsiderohet një nga arketipet më të vjetra të Dhiatës së Re.

Purpuri dhe ari: dy ungjij mes shtatë kodikëve të botës

Beratinus 1, Kodiku i Purpurt i Beratit, është një dorëshkrim ungjillor në greqishten e vjetër, i shkruar me shkronja të mëdha unciale mbi pergamenë të ngjyrosur në purpur — një teknikë e rrallë dhe e shtrenjtë, e rezervuar për librat më të çmuar të perandorisë bizantine. Teksti është gdhendur me bojë argjendi, ndërsa shkronjat nistore me ar. Paleografët e datojnë jo më vonë se mesi i shekullit të gjashtë. Ai përmban Ungjillin sipas Mateut dhe atë sipas Markut, me disa mungesa fletësh, të ruajtura në njëqind e nëntëdhjetë fletë pergamene rreth 31 me 27 centimetra, në dy shtylla për faqe. Krahas tij qëndron Beratinus 2, Kodiku i Artë ose Codex Aureus Anthimi, një dorëshkrim i shekullit të nëntë që përmban të katër ungjijtë të plotë, i shkruar po ashtu me bojë të çmuar. Të dy kodikët janë vetëm kreu i një trashëgimie më të gjerë dorëshkrimesh — dhjetëra kodikë e fragmente që u kopjuan, u ruajtën dhe u lexuan në kishat e Beratit gjatë një mijëvjeçari.

Nga Kisha e Shën Gjergjit te Arkivi i Shtetit

Emri "Beratinus" vjen nga vetë qyteti. Kodiku i Purpurt dëshmohet në Berat që së paku nga viti 1356, i ruajtur në Kishën e Shën Gjergjit në kështjellën e qytetit — atje ku brezni pas brezni priftërinjsh e murgjish e trashëguan detyrën për ta mbajtur të fshehur e të paprekur. Berati nuk ishte thjesht vendi ku ndodhi të gjendej dorëshkrimi; ai ishte një qendër ku kodikët kopjoheshin dhe ruheshin, një nyjë e kulturës së shkruar që qëndroi e gjallë nëpër ndërrimin e perandorive — bizantine, osmane e pastaj shteti modern shqiptar. Vetëm në vitin 1971 dy Beratinusët u zhvendosën nga Berati në Tiranë, ku prej atëherë ruhen në Arkivin Qendror të Shtetit. Është një udhëtim prej gjashtëqind vjetësh brenda mureve të një qyteti të vetëm para se libri të ndryshonte adresë.

Kur Hitleri kërkoi dorëshkrimin

Vlera e Kodikut të Purpurt nuk u kuptua vetëm nga studiuesit. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur Shqipëria ishte nën pushtim, lajmi për dorëshkrimin e rrallë arriti deri te vetë Hitleri, i cili kërkoi ta gjente. Sipas kronikës së ruajtur, disa murgj e priftërinj të Beratit rrezikuan jetën për ta fshehur kodikun dhe për ta mbajtur larg duarve të pushtuesit. Ishte i njëjti veprim që kishte mbajtur gjallë librin për gjashtë shekuj — jo një institucion i madh, por një zinxhir njerëzish të thjeshtë që e kuptonin se çfarë mbanin në duar. Historia e këtyre kodikëve nuk është vetëm historia e tekstit të shkruar mbi purpur; është historia e atyre që zgjodhën ta ruajnë kur ishte më e lehtë ta humbnin.

2005: viti kur bota i njohu

Më 2005, të dy Kodikët e Beratit — Beratinus 1 dhe Beratinus 2 — u regjistruan në Regjistrin e UNESCO-s "Kujtesa e Botës", njohja ndërkombëtare më e lartë për dokumentet me vlerë të veçantë për njerëzimin. UNESCO i cilësoi ata mes dokumenteve me rëndësi thelbësore për zhvillimin e letërsisë së hershme biblike, liturgjike e hagjiografike, dhe pjesë e shtatë kodikëve të purpurt që mbijetojnë sot, të shpërndarë nëpër trembëdhjetë shekuj — nga i gjashti te i tetëmbëdhjeti. Në vitin 2016, Kodiku i Purpurt u dixhitalizua në bashkëpunim me Bibliotekën e Kongresit të Shteteve të Bashkuara, duke e bërë të arritshme për studiuesit e mbarë botës një faqe që dikur ruhej e mbyllur në një kishë mali. Njohja erdhi vonë, por erdhi: dëshmi se një nga tekstet më të vjetra të krishterimit të shkruar mbijetoi jo në një kryeqytet perandorak, por në Berat.

Rrjeti: qyteti që ruajti fjalën

Kodikët e Beratit i takojnë një rrjeti më të gjerë të kujtesës së shkruar shqiptare, që lidh dorëshkrimin me librin dhe kishën me shtypshkronjën. I njëjti qytet që ruajti Beratinusët ruajti edhe ikonat e Onufrit, mjeshtrit të madh të shekullit të gjashtëmbëdhjetë — dy trashëgimi që dëshmojnë Beratin si një qendër ku fjala e shkruar dhe imazhi i shenjtë u ruajtën me të njëjtin kujdes. Dy shekuj pas Onufrit, i njëjti impuls për ta ngulitur fjalën në shkrim do të merrte formën e librit të parë të shtypur shqip — "Mesharit" të Gjon Buzukut të vitit 1555 — dhe më vonë të veprave të Pjetër Bogdanit. Nga kodiku i purpurt te kanuni i mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi, e njëjta halkë përsëritet: një rrjet njerëzish që e kuptuan se një popull ruhet duke ruajtur atë që shkruan. Kodikët e Beratit janë hallka më e vjetër e atij zinxhiri — provë se, shumë para se të kishte një shtet për ta mbrojtur, kishte një qytet që dinte ç'kishte në duar.