Histori

Vetoja e Wilsonit: si Amerika e ndaloi copëtimin e Shqipërisë, 1919–1920

Në Paris, kufijtë e Shqipërisë u vendosën pa asnjë shqiptar në tryezë. Atë që e shpëtoi shtetin nuk e solli një ushtri, por një notë presidenciale e 4 marsit 1920.

Redaksia ZHURMA 03:51 · 29 Korrik 2026 Përditësuar 04:25 + Ruaj

Vetoja e Wilsonit: si Amerika e ndaloi copëtimin e Shqipërisë, 1919–1920 — FOTO · Edward N. Jackson (US Army Signal Corps), Public domain / Wikimedia Commons

Në dimrin e vitit 1920, harta e Shqipërisë ishte sërish e hapur mbi një tryezë në Paris, dhe asnjë shqiptar nuk kishte të drejtë vote mbi të. Delegacioni që kryesonte Turhan Pashë Përmeti — me Luigj Bumçin, Mehmet Konicën dhe Mihal Turtullin — kishte ardhur në Konferencën e Paqes që nga hapja e saj më 18 janar 1919, i dërguar nga Kuvendi Kombëtar i Durrësit. Konferenca nuk ia njohu kurrë statusin e përfaqësimit zyrtar. Shteti për të cilin bëhej fjalë ishte i vetmi që fliste nga korridori. Ajo që e shpëtoi atë hartë nuk ishte një ushtri dhe as një aleancë: ishte refuzimi i një presidenti amerikan për t'i vënë firmën ndarjes.

Pse ka rëndësi

Nota presidenciale e Woodrow Wilson-it, e botuar më 4 mars 1920, bllokoi planin aleat që i jepte Jugosllavisë kompensim territorial në veri të Shqipërisë — dhe pa nënshkrimin amerikan plani nuk eci.
Kufijtë që u ruajtën ishin ata të vitit 1913, të cilët e kishin lënë tashmë gjysmën e trojeve jashtë shtetit. Viti 1920 nuk i ktheu ato; ndaloi amputimin e dytë.
Nga ky refuzim rrjedhin dy datat që e mbyllin çështjen: pranimi në Lidhjen e Kombeve më 17 dhjetor 1920 dhe njohja de jure nga Shtetet e Bashkuara më 28 korrik 1922.

Një hartë e premtuar tri herë

Problemi nuk lindi në Paris. Ai ishte firmosur pesë vjet më parë, në fshehtësi. Me Traktatin e Londrës të 26 prillit 1915, fuqitë e Antantës e blenë hyrjen e Italisë në luftë me monedhën më të lirë që kishin në dorë: tokën e një shteti të tretë. Italisë iu premtua Vlora me gjirin e saj dhe protektorati mbi një Shqipëri qendrore të zvogëluar; pjesa tjetër ndahej mes Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Shqipëria nuk ishte palë në atë traktat, nuk u pyet për të dhe nuk e mësoi ekzistencën e tij derisa bolshevikët i nxorën në shtyp arkivat e diplomacisë cariste në fund të vitit 1917.

Kjo është arsyeja pse Konferenca e Paqes nuk filloi për shqiptarët nga zeroja. Ajo filloi nga një dokument që tashmë e kishte copëtuar vendin mbi letër, dhe puna e vetme e mbetur ishte zbatimi.

Delegacioni pa karrige

Delegacioni shqiptar mbërriti me një qëndrim të thjeshtë e të pandryshueshëm: integritet territorial, pavarësi, sovranitet. Nuk iu dha kurrë përfaqësim zyrtar. Brenda tij kishte edhe përplasje orientimi — grupi i Konicës dhe Turtullit, me prirje amerikano-britanike, mbajti tonin më të ashpër kundër pretendimit italian mbi Vlorën — por vija e përbashkët nuk lëvizi.

Fitorja e parë erdhi jo nga tryeza, por nga një fjali. Më 6 maj 1919, në mbledhjen e Këshillit të Katërt, Wilson deklaroi se Shqipëria duhej të ishte e pavarur. Ishte një pozicion, jo një vendim; por ishte i pari zë i një fuqie të madhe që e trajtonte Shqipërinë si subjekt e jo si kompensim.

Marrëveshja që i ndau paraprakisht

Në korrik 1919, ministri i Jashtëm italian Tommaso Tittoni dhe kryeministri grek Eleftherios Venizelos ranë dakord fshehurazi për të hequr nga rruga konfliktin mes tyre — duke e zgjidhur mbi kurriz të një të treti. Greqia zotohej të mbështeste pretendimet italiane mbi Vlorën dhe vendosjen e një protektorati italian mbi Shqipërinë; Italia, në këmbim, mbështeste pretendimet greke mbi jugun shqiptar dhe premtonte Dodekanezin, me përjashtim të Rodosit. Marrëveshja ishte formalisht jodetyruese dhe u braktis nga Carlo Sforza në vitin 1920, por gjatë muajve kur po vendoseshin kufijtë ajo ishte harta e punës e dy kryeqyteteve njëherësh.

Skema që qarkulloi në kryeqytetet aleate gjatë vjeshtës e dimrit 1919–1920 kishte gjithnjë të njëjtat tri prerje: Vlora dhe një mandat për Italinë, jugu për Greqinë, një copë e veriut për Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve e Sllovenëve. Më 14 janar 1920, përfaqësuesit jugosllavë deklaruan se e mbështesnin pavarësinë shqiptare — por se, po të dilte e paarritshme, do t'i pranonin fitimet territoriale në veri. Kjo është gjuha me të cilën përgatitet një ndarje: askush nuk e kërkon, të gjithë e pranojnë.

Lushnja thotë jo para se ta thotë Uashingtoni

Përgjigjja e brendshme erdhi para asaj të jashtme. Më 27–31 janar 1920, delegatët e mbledhur në Kongresin e Lushnjës votuan kundër çdo mandati italian mbi Shqipërinë qendrore, ngritën Këshillin e Lartë dhe e shpallën Tiranën kryeqytet. Kongresi i dërgoi gjithashtu falënderimin e tij të hapur Wilson-it për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve — një gjest që tregon se në Lushnjë e kishin kuptuar shumë saktë se ku po qëndronte peshorja.

Kjo është një hollësi që nuk duhet humbur: vendimi shqiptar erdhi i pari. Nota amerikane nuk shpëtoi një komb pasiv; ajo mbrojti një vendim që një kuvend shqiptar e kishte marrë tashmë me votë, dhe që ushtria e vullnetarëve do ta bënte fakt disa muaj më vonë në Luftën e Vlorës.

Nota e 4 marsit

Mekanizmi i copëtimit varej nga një zinxhir shkëmbimesh. Jugosllavia do të pranonte të drejtat italiane mbi Fiumen; në këmbim do të merrte kompensim territorial në veri të Shqipërisë — praktikisht Shkodrën. Wilson e preu zinxhirin në hallkën e vet. Në notën presidenciale të botuar në The New York Times më 4 mars 1920, ai deklaroi se nuk mund të miratonte asnjë plan që i caktonte Jugosllavisë, në rrethin verior të Shqipërisë, kompensim territorial për atë që i hiqej gjetkë.

Dy ditë më vonë, më 6 mars 1920, qëndrimi u bë edhe më i prerë: çështja e Shqipërisë nuk ishte e hapur për diskutim dhe fati i saj do të përcaktohej më vonë, jashtë Konferencës. Kjo ishte, në thelb, një veto. Amerika nuk kishte trupa në Ballkan dhe nuk kërkonte asgjë atje; pikërisht kjo e bënte refuzimin e saj të pakundërshtueshëm — nuk kishte çfarë t'i ofrohej për ta tërhequr. Pa firmën amerikane, plani mbeti letër.

Bostoni në Uashington

Nota nuk u shkrua në zbrazëti. Prapa saj qëndronte një punë e gjatë bindjeje e bërë nga shqiptarët e Amerikës. Federata Vatra, me qendër në Boston, ishte në atë çast institucioni më i organizuar politik që kombi kishte kudo në botë — më i organizuar se çdo strukturë brenda vendit, sepse brenda vendit nuk kishte ende shtet. Fan Noli, Faik Konica, Kostë Çekrezi dhe Kristo Dako drejtuan një fushatë të gjerë publike e diplomatike për ruajtjen e pavarësisë shqiptare, në një kryeqytet ku vendimet për Ballkanin merreshin pa asnjë zë ballkanik në dhomë.

Ky është një nga rastet më të pastra të asaj që mërgata ka bërë vazhdimisht për këtë komb: kur trojet ishin të pushtuara dhe institucionet të shpërndara, vazhdimësia politike u mbajt nga një federatë emigrantësh dhe një gazetë. Shqipëria e vitit 1920 u mbrojt në shqip nga Bostoni.

Çfarë u ruajt dhe çfarë jo

Rrjedha pasuese ishte e shpejtë. Vullnetarët i nxorën italianët nga Vlora në verë të vitit 1920. Më 17 dhjetor 1920 Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve, që do të thoshte se ekzistenca e saj nuk ishte më çështje negociate mes fqinjëve. Më 28 korrik 1922, sekretari amerikan i Shtetit Charles Evans Hughes autorizoi komisionerin Maxwell Blake t'i dorëzonte Tiranës njoftimin me shkrim të njohjes de jure nga Shtetet e Bashkuara. Dhjetë vjet pas Vlorës, shteti kishte më në fund një dokument që nuk mund të rihapej.

Por drejtësia historike kërkon që t'i themi të dyja gjysmat. Ajo që Wilson mbrojti ishin kufijtë e Konferencës së Londrës të vitit 1913 — kufij që e kishin lënë Kosovën, Çamërinë dhe trojet e sotme në Maqedoninë e Veriut e në Malin e Zi jashtë shtetit shqiptar. Vetoja amerikane e ndaloi copëtimin e dytë; nuk e riktheu të parin, dhe as nuk u përpoq. Kjo nuk e zvogëlon vlerën e saj. E përcakton saktë: në vitin 1920 çështja nuk ishte sa Shqipëri do të kishte, por nëse do të kishte fare.

Është e udhës të mbahet mend edhe pse kjo mbrojtje funksionoi. Nuk ishte bujari. Ishte parimi i vetëvendosjes i zbatuar në një rast ku zbatimi nuk i kushtonte asgjë atij që e zbatonte. Mësimi i vitit 1920 nuk është se dikush do të vijë të na mbrojë; është se një komb që flet me një zë të vetëm — kuvendi në Lushnjë, delegacioni në Paris, federata në Boston, vullnetarët në Vlorë, të gjithë duke thënë të njëjtën fjalë në të njëjtin vit — bëhet i vështirë për t'u ndarë edhe nga ata që e kanë ndarjen të shkruar në traktat.