Klubi "Bashkimi" i Manastirit: vatra që i dha shqipes alfabetin e njësuar

Më 31 korrik 1908, në Manastir, dy atdhetarë — Fehim Zavalani dhe Gjergj Qiriazi — themeluan klubin "Bashkimi". Gazeta shqiptaro-amerikane Dielli e kujton ngritjen e tij "në një kohë kur shqiptarët po përballeshin me sfida të mëdha për ruajtjen e gjuhës dhe kulturës së tyre kombëtare brenda Perandorisë Osmane". Ai që nisi si një takim i shkurtër patriotik u shndërrua brenda pak muajsh në vatrën nga e cila do të dilte vendimi më i madh kulturor i Rilindjes: alfabeti i njësuar i gjuhës shqipe.

Pse ka rëndësi

• Në këtë klub u hodhën themelet për Kongresin e Manastirit (nëntor 1908), që miratoi alfabetin e njësuar shqip.
• Në radhët e tij bënin pjesë figura si Mit’hat Frashëri, Bajo Topulli dhe Shahin Kolonja.
• Në vitin 1910 klubi u detyrua të ndërpriste përkohësisht aktivitetin nën përndjekjet e autoriteteve xhonturke.

Karakteri i organizatës ishte politik dhe kulturor. Sipas KultPlus, Klubi "Bashkimi" u themelua "me synim përparimin kombëtar përmes përhapjes së shkollave shqipe dhe zhvillimit të gjuhës shqipe". Dielli shton se qëllimi ishte i qartë që në fillim: përhapja e gjuhës shqipe, hapja e shkollave kombëtare, botimi i librave dhe gazetave në shqip, si dhe organizimi i mbledhjeve që do të forconin ndërgjegjen kombëtare.

Në mbledhjet e tij u mblodhën intelektualë, mësues, shkrimtarë dhe veprimtarë të kohës. Dielli dhe ATSH rendisin të njëjtat emra në radhët e klubit: Mit’hat Frashëri, Bajo Topulli dhe Shahin Kolonja, figura të njohura të lëvizjes kombëtare. Shpejt, siç shkruan ATSH, klubi u kthye "në një vatër të mendimit patriotik", ku diskutoheshin çështjet e arsimit, gjuhës dhe të drejtave kombëtare të shqiptarëve.

Përtej veprimtarisë së hapur kulturore, brenda klubit vepronte edhe një shtresë më e fshehtë. KultPlus përcjell se "një strukturë e fshehtë që vepronte brenda tij angazhohej politikisht për realizimin e autonomisë së vendit". Veprimtaria u mbështet gjithashtu nga shtypi patriotik i kohës — gazetat "Bashkimi i Kombit" dhe "Drita" — të cilat, sipas KultPlus, kontribuan në ndërgjegjësimin e opinionit publik për çështjen kombëtare.

Arritja qendrore erdhi disa muaj pas themelimit. Sipas Akademisë së Shkencave, të cituar nga ATSH, "pikërisht në këtë klub u hodhën themelet për organizimin e Kongresit të Manastirit" në nëntor 1908, ku u miratua alfabeti i njësuar i gjuhës shqipe — "një nga vendimet më të rëndësishme në historinë kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve". Dielli e vë po këtë lidhje: në këtë klub u hodhën hapat për organizimin e kongresit, që i dha kombit "një bazë të përbashkët për arsimin dhe kulturën". Deri këtu, të tri burimet përputhen në trajektoren: nga klubi, te kongresi, te alfabeti.

Më tej, sipas KultPlus, në vitin 1909 klubi mori një rol koordinues në Kongresin e Elbasanit, duke drejtuar veprimtarinë kulturore dhe arsimore të klubeve shqiptare në mbarë vendin. Po një vit më pas — 1910 — qeveria e re xhonturke e goditi organizatën: "për shkak të përndjekjeve nga autoritetet xhonturke, klubi u detyrua të ndërpriste përkohësisht aktivitetin". Ai arriti ta rifillonte veprimtarinë, duke vazhduar mbështetjen e çështjes kombëtare deri në shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë.

Fundi i veprimtarisë së tij të plotë erdhi me ndryshimet geopolitike në Ballkan. Dielli shënon se me rënien e Perandorisë Osmane aktivitetet e klubit ranë, ndërsa ATSH konfirmon se "veprimtaria e tij u zbeh pas ndryshimeve politike në Ballkan". Të dy lajmëtarët e lidhin trashëgiminë e klubit me rrugën që çoi drejt shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912.

Rëndësia e tij u ritheksua më 31 korrik 2026, kur Akademia e Shkencave përkujtoi 118-vjetorin e themelimit. ATSH e përshkruan klubin si "një nga institucionet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare shqiptare" dhe "një pikë referimi" e saj. Përmbledhja më e ndershme mbetet ajo që burimet e vendosin së bashku: një organizatë e vogël lokale që, brenda pak muajsh të vitit 1908, u bë pikënisja e një prej vendimeve kulturore më afatgjata të kombit — dhe që vazhdoi të mbështeste gjuhën e vetë vendosjes së saj edhe kur represioni e detyroi të heshtte për një kohë.

Burimet:

• Dielli — themelimi i klubit dhe lidhja me Kongresin e Manastirit
• ATSH — përkujtimi i 118-vjetorit nga Akademia e Shkencave
• KultPlus — karakteri politiko-kulturor, struktura e fshehtë dhe Kongresi i Elbasanit

— Redaksia ZHURMA