Hasan Prishtina: katërmbëdhjetë pikat që i hapën udhën pavarësisë

Kur historia e shqiptarëve kërkon një emër që lidh malësinë me parlamentin, kryengritjen me diplomacinë dhe shtetin e ri me tokën që mbeti jashtë tij, ajo ndalet te Hasan Prishtina. Në më pak se një çerek shekulli ai qe deputet i Perandorisë Osmane, udhëheqës i kryengritjes që i hapi udhën pavarësisë, ministër, kryeministër pesëditor dhe, në fund, i mërguar i vrarë në një kafene të Selanikut. Jeta e tij është vetë harta e një kombi që u ngrit, u nda dhe s'u lejua kurrë të lidhej plotësisht.

Nga Vushtrria te parlamenti osman

Hasan Prishtina lindi më 1873 në Vushtrri, në zemër të vilajetit të Kosovës, në një familje bejlerësh me peshë në krahinë. E ardhmja e tij nisi brenda sistemit që më vonë do ta luftonte: pas Revolucionit Xhonturk të vitit 1908, ai u zgjodh deputet i Perandorisë Osmane për sanxhakun e Prishtinës. Por shpresa se regjimi i ri do t'u njihte shqiptarëve gjuhën, shkollat dhe vetëqeverisjen u shua shpejt. Kur Stambolli u kthye drejt centralizmit dhe shkombëtarizimit, Hasan Prishtina e kuptoi se e drejta nuk do të fitohej me fjalime, por me armë në dorë.

Katërmbëdhjetë pikat e gushtit 1912

Në verën e vitit 1912 malësia u ngrit. Bashkë me Isa Boletinin dhe krerët e tjerë, Hasan Prishtina drejtoi një kryengritje që mblodhi rreth tridhjetë mijë luftëtarë dhe mori nën kontroll Pejën, Prishtinën e deri në Shkup. Më 9 gusht 1912 ai i parashtroi Portës së Lartë një listë kërkesash që historia i ruan si Katërmbëdhjetë pikat e Hasan Prishtinës: administratë me nëpunës që njohin gjuhën dhe zakonet e vendit, shërbim ushtarak brenda trojeve shqiptare, njohje e së drejtës zakonore — Kanunit — në malësi, shkolla në gjuhën amtare dhe e drejta e popullit për të mbajtur armë.

Ishte një program i tërë vetëqeverisjeje, i mbështjellë në trembëdhjetë rreshta. Nën trysninë e kryengritjes, Stambolli pranoi pjesën më të madhe të pikave brenda shtatorit. Fitorja qe e dyfishtë: shqiptarët morën një premtim autonomie, por, mbi të gjitha, treguan botës se vilajetet shqiptare mund të qeveriseshin vetëm nga vetja. Ky kolaps i pushtetit osman në Ballkan e shpejtoi sulmin e Lidhjes Ballkanike dhe, brenda pak muajsh, çeljen e udhës drejt shpalljes së pavarësisë në Vlorë, më 28 nëntor 1912.

Komiteti i Kosovës dhe lëvizja kaçake

Pavarësia e vitit 1912 solli një plagë që Hasan Prishtina do ta mbante deri në vdekje: kufijtë e vitit 1913 e lanë Kosovën jashtë shtetit të ri, nën Serbinë e pastaj Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene. Në vend që ta pranonte ndarjen, ai u bë një nga themeluesit dhe udhëheqësit e Komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës", të ngritur më 1918. Nga ky komitet doli thirrja për qëndresë, dhe prej vitit 1919 ai ushqeu lëvizjen kaçake — çetat e Azem dhe Shote Galicës e të tjerëve — që mbajtën malet e Drenicës në armë kundër administratës serbe. Për Hasan Prishtinën, kufiri nuk ishte fundi i kombit, por thjesht një vijë që rrjeti i qëndresës duhej ta kapërcente.

Pesë ditë kryeministër, dhjetë vjet mërgim

Brenda shtetit shqiptar, Hasan Prishtina mbajti disa poste ministrore në vitet 1913–1914 dhe u zgjodh deputet i Dibrës më 1921. Po atë dhjetor ai u ngrit në krye të qeverisë — kryeministri i tetë i Shqipërisë — por vetëm për pesë ditë, nga 7 deri më 12 dhjetor 1921. Ishte një kryeministri e shkurtër sa një frymë, e mbytur nga trazirat e brendshme dhe nga ngjitja e një rivali që do t'ia përcaktonte fatin: Ahmet Zogut.

Kur Zogu e forcoi pushtetin, Hasan Prishtina u kthye në kundërshtarin e tij më të papajtueshëm. Pas dështimit të lëvizjeve kundër Zogut, ai u detyrua të linte Shqipërinë në gusht 1923. Nisi një dekadë mërgimi mes Vjenës, Romës e Selanikut, gjatë së cilës çoi delegacione në Lidhjen e Kombeve për të denoncuar politikën serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës — duke e mbajtur çështjen gjallë në sallat e Gjenevës kur armët kishin heshtur në male.

Plumbi në Selanik

Më 13 gusht 1933, në Selanik, Hasan Prishtina u vra nga një agjent me emrin Ibrahim Çelo, sipas urdhrit të Mbretit Zog. Kishte mbijetuar arrestimet e policisë jugosllave dhe komplotet e viteve; e vrau, në fund, dora e shtetit të tij. Ai vdiq i mërguar, larg si nga Vushtrria ku kishte lindur, ashtu dhe nga Tirana ku dikur kishte qenë kryeministër — një njeri që u dogj mes dy kufijve që s'i pranoi kurrë.

Rrjeti që s'u lejua të lidhej

Jeta e Hasan Prishtinës është historia e një lidhjeje të thyer. Ai qe nyja që bashkonte tri botë: malësinë kaçake të Kosovës, klasën politike të Rilindjes dhe shtetin e ri shqiptar. Kanuni, besa dhe gjuha qenë kodi që i mbante bashkë; katërmbëdhjetë pikat e tij nuk ishin veçse përpjekja për ta shndërruar atë kod në ligj shteti. Por çdo herë që rrjeti afrohej të lidhej — në 1912, në 1918, në Gjenevë — një forcë e jashtme ose e brendshme e këpuste përsëri: kufijtë e Fuqive të Mëdha, Beogradi, dhe në fund plumbi i porositur nga Tirana. Kujtesa shqiptare e ruan jo si viktimë, por si njeriun që nuk u përkul: qytete, shkolla e rrugë mbajnë emrin e tij nga Kukësi te Prishtina, dëshmi se pika e fundit e programit të tij — që populli të mbetej i lirë — mbijetoi atë vetë.

Burimet: Robert Elsie (përkth. & red.), Hasan Bey Prishtina: Kujtim i shkurtër mbi kryengritjen shqiptare të vitit 1912 (1921), albanianhistory.net; Hasan Prishtina, Encyclopædia / Wikipedia (en & sq); Committee for the National Defence of Kosovo, Wikipedia. Datat dhe faktet janë kryqëzuar mes këtyre burimeve.