Hasan Prishtina: katërmbëdhjetë pikat që i hapën udhën pavarësisë

Kur historia e shqiptarëve kërkon një emër që lidh malësinë me parlamentin, kryengritjen me diplomacinë dhe shtetin e ri me tokën që mbeti jashtë tij, ajo ndalet te Hasan Prishtina. Në më pak se një çerek shekulli ai qe deputet i Perandorisë Osmane, udhëheqës i kryengritjes që i hapi udhën pavarësisë, ministër, kryeministër pesëditor dhe, në fund, i mërguar i vrarë në një kafene të Selanikut. Jeta e tij është vetë harta e një kombi që u ngrit, u nda dhe s'u lejua kurrë të lidhej plotësisht.

Pse ka rëndësi

• Hasan Prishtina (Vushtrri, 1873) u zgjodh deputet i Perandorisë Osmane për sanxhakun e Prishtinës pas Revolucionit Xhonturk të 1908-s, para se të kuptonte se e drejta nuk fitohej me fjalime.
• Në verën e 1912-s, bashkë me Isa Boletinin, ai drejtoi kryengritjen që mblodhi rreth tridhjetë mijë luftëtarë dhe mori Pejën, Prishtinën e deri Shkupin.
• Katërmbëdhjetë pikat e paraqitura Portës së Lartë më 9 gusht 1912 kërkonin administratë me gjuhën e vendit, shërbim ushtarak brenda trojeve shqiptare, njohje të Kanunit, shkolla në gjuhën amtare dhe të drejtën për të mbajtur armë — një program i tërë vetëqeverisjeje.

Nga Vushtrria te parlamenti osman

Hasan Prishtina lindi më 1873 në Vushtrri, në zemër të vilajetit të Kosovës, në një familje bejlerësh me peshë në krahinë. E ardhmja e tij nisi brenda sistemit që më vonë do ta luftonte: pas Revolucionit Xhonturk të vitit 1908, ai u zgjodh deputet i Perandorisë Osmane për sanxhakun e Prishtinës. Por shpresa se regjimi i ri do t'u njihte shqiptarëve gjuhën, shkollat dhe vetëqeverisjen u shua shpejt. Kur Stambolli u kthye drejt centralizmit dhe shkombëtarizimit, Hasan Prishtina e kuptoi se e drejta nuk do të fitohej me fjalime, por me armë në dorë.

Katërmbëdhjetë pikat e gushtit 1912

Në verën e vitit 1912 malësia u ngrit. Bashkë me Isa Boletinin dhe krerët e tjerë, Hasan Prishtina drejtoi një kryengritje që mblodhi rreth tridhjetë mijë luftëtarë dhe mori nën kontroll Pejën, Prishtinën e deri në Shkup. Më 9 gusht 1912 ai i parashtroi Portës së Lartë një listë kërkesash që historia i ruan si Katërmbëdhjetë pikat e Hasan Prishtinës: administratë me nëpunës që njohin gjuhën dhe zakonet e vendit, shërbim ushtarak brenda trojeve shqiptare, njohje e së drejtës zakonore — Kanunit — në malësi, shkolla në gjuhën amtare dhe e drejta e popullit për të mbajtur armë.

Ishte një program i tërë vetëqeverisjeje, i mbështjellë në trembëdhjetë rreshta. Nën trysninë e kryengritjes, Stambolli pranoi pjesën më të madhe të pikave brenda shtatorit. Fitorja qe e dyfishtë: shqiptarët morën një premtim autonomie, por, mbi të gjitha, treguan botës se vilajetet shqiptare mund të qeveriseshin vetëm nga vetja. Ky kolaps i pushtetit osman në Ballkan e shpejtoi sulmin e Lidhjes Ballkanike dhe, brenda pak muajsh, çeljen e udhës drejt shpalljes së pavarësisë në Vlorë, më 28 nëntor 1912.

Komiteti i Kosovës dhe lëvizja kaçake

Pavarësia e vitit 1912 solli një plagë që Hasan Prishtina do ta mbante deri në vdekje: kufijtë e vitit 1913 e lanë Kosovën jashtë shtetit të ri, nën Serbinë e pastaj Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene. Në vend që ta pranonte ndarjen, ai u bë një nga themeluesit dhe udhëheqësit e Komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës", të ngritur më 1918. Nga ky komitet doli thirrja për qëndresë, dhe prej vitit 1919 ai ushqeu lëvizjen kaçake — çetat e Azem dhe Shote Galicës e të tjerëve — që mbajtën malet e Drenicës në armë kundër administratës serbe. Për Hasan Prishtinën, kufiri nuk ishte fundi i kombit, por thjesht një vijë që rrjeti i qëndresës duhej ta kapërcente.

Pesë ditë kryeministër, dhjetë vjet mërgim

Brenda shtetit shqiptar, Hasan Prishtina mbajti disa poste ministrore në vitet 1913–1914 dhe u zgjodh deputet i Dibrës më 1921. Po atë dhjetor ai u ngrit në krye të qeverisë — kryeministri i tetë i Shqipërisë — por vetëm për pesë ditë, nga 7 deri më 12 dhjetor 1921. Ishte një kryeministri e shkurtër sa një frymë, e mbytur nga trazirat e brendshme dhe nga ngjitja e një rivali që do t'ia përcaktonte fatin: Ahmet Zogut.

Kur Zogu e forcoi pushtetin, Hasan Prishtina u kthye në kundërshtarin e tij më të papajtueshëm. Pas dështimit të lëvizjeve kundër Zogut, ai u detyrua të linte Shqipërinë në gusht 1923. Nisi një dekadë mërgimi mes Vjenës, Romës e Selanikut, gjatë së cilës çoi delegacione në Lidhjen e Kombeve për të denoncuar politikën serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës — duke e mbajtur çështjen gjallë në sallat e Gjenevës kur armët kishin heshtur në male.

Plumbi në Selanik

Më 13 gusht 1933, në Selanik, Hasan Prishtina u vra nga një agjent me emrin Ibrahim Çelo, sipas urdhrit të Mbretit Zog. Kishte mbijetuar arrestimet e policisë jugosllave dhe komplotet e viteve; e vrau, në fund, dora e shtetit të tij. Ai vdiq i mërguar, larg si nga Vushtrria ku kishte lindur, ashtu dhe nga Tirana ku dikur kishte qenë kryeministër — një njeri që u dogj mes dy kufijve që s'i pranoi kurrë.

Rrjeti që s'u lejua të lidhej

Jeta e Hasan Prishtinës është historia e një lidhjeje të thyer. Ai qe nyja që bashkonte tri botë: malësinë kaçake të Kosovës, klasën politike të Rilindjes dhe shtetin e ri shqiptar. Kanuni, besa dhe gjuha qenë kodi që i mbante bashkë; katërmbëdhjetë pikat e tij nuk ishin veçse përpjekja për ta shndërruar atë kod në ligj shteti. Por çdo herë që rrjeti afrohej të lidhej — në 1912, në 1918, në Gjenevë — një forcë e jashtme ose e brendshme e këpuste përsëri: kufijtë e Fuqive të Mëdha, Beogradi, dhe në fund plumbi i porositur nga Tirana. Kujtesa shqiptare e ruan jo si viktimë, por si njeriun që nuk u përkul: qytete, shkolla e rrugë mbajnë emrin e tij nga Kukësi te Prishtina, dëshmi se pika e fundit e programit të tij — që populli të mbetej i lirë — mbijetoi atë vetë.

Burimet: Robert Elsie (përkth. & red.), Hasan Bey Prishtina: Kujtim i shkurtër mbi kryengritjen shqiptare të vitit 1912 (1921), albanianhistory.net; Hasan Prishtina, Encyclopædia / Wikipedia (en & sq); Committee for the National Defence of Kosovo, Wikipedia. Datat dhe faktet janë kryqëzuar mes këtyre burimeve.