Folkloristika shqiptare: kur kujtesa gojore sfidon vërtetësinë

PRISHTINË — Katër ditë me radhë, Instituti Albanologjik i Prishtinës mblodhi studiues e mbledhës të folklorit. Në ditën e katërt të edicionit të 17-të të "Javës së Albanologjisë", sesioni i folklorit u zhvillua nën temën "Trashëgimia kulturore si kujtesë: këngët, rrëfimet, fotografitë" — tri burime nga të cilat, siç shënon Koha, vilet tradita dhe trashëgimia e një populli. Në seancat u shpalosën dëshmi traditash të ndryshme nga disa pjesë të territorit ballkanas të banuar me shqiptarë.

Në qendër të debatit doli një pyetje e vjetër sa vetë folklori: sa mund t'i besohet një kujtese që nuk është e shkruar?

Pse ka rëndësi

• Folkloristika është disiplinë akademike që studion traditën gojore, jetën popullore dhe zakonet — e ndarë nga vetë artefaktet që mbledh.
• Këngët, rrëfimet e fotografitë ruhen si dëshmi, por vërtetësia e tyre ndahet mes folkloristëve dhe historianëve.
• Instituti Albanologjik i Prishtinës mbetet qendra ku ky studim takohet me territorin ballkanas të banuar me shqiptarë.

Wikipedia e shqipes e përshkruan folkloristikën — e quajtur edhe "studime folklorike" — si fushë akademike që merret me studimin e traditave ose të jetës popullore në një vend të caktuar. Termi, bashkë me sinonimet e tij, nisi të përdoret në vitet 1950, pikërisht për të dalluar studimin akademik të kulturës tradicionale nga vetë artefaktet e folklorit. Fusha u themelua si disiplinë më vete në Evropë dhe në Amerikën e Veriut, në koordinim me shprehjen gjermane "Volkskunde", norvegjezen "folkerminne" dhe suedezen "folkminnen".

Nën këtë emër futen disiplina të lidhura ndërmjet tyre: letërsia folklorike, etnomuzikologjia për muzikën, etnokoreologjia për vallet, etnoteatrologjia për teatrin popullor, historia e artit për artin folklorik dhe etnologjia për zakonet e ritualet popullore.

Pikërisht aty ku mbaron mbledhja dhe nis besimi te materiali u ndal këshilltarja shkencore e Institutit Albanologjik, Arbnora Dushi, në kumtesën "Rrëfimi personal gojor: trashëgimi dhe kujtesë". Sipas saj, zhvillimet e vrullshme politike nëpër të cilat kalon shoqëria kanë qenë burim i frytshëm për disa zhanre të folklorit. Lëvizjet që kanë shënuar kthesat e historisë kanë prekur individin drejtpërdrejt; përvojat e pazakonshme e kanë pasuruar imagjinatën dhe e kanë shtyrë ta shprehë përjetimin përmes kulturës gojore.

Dushi e vë ndarjen mes dy profesioneve. "Nëse historia paraqet kujtesën e organizuar të shoqërisë, historia gojore përbën kujtesën e paorganizuar të asaj shoqërie" — prandaj, thotë ajo, është e vështirë të kërkohet besim në informatën që del nga një kujtesë e paorganizuar. Ndërsa historianët sjellin dëshmi të argumentuara duke iu referuar burimeve faktike, folkloristët shërbehen me kujtesën individuale, ku kërkesa për vërtetësi të informatës është, siç e vlerëson Koha, betejë pothuajse e humbur.

Dushi u referua edhe studiuesit Paul Thompson, emër i njohur në historinë gojore, i cili pyet: "T'u besojmë apo jo rrëfimeve personale?" Përgjigjen e vet Thompson e gjen midis faktit historik dhe mitit kulturor, midis kujtesës dhe historisë: duhet t'u besohet të dyjave aq sa duhet të dyshohet në të dyja, sepse të dyja kanë vend në interpretimin e historisë gojore.

Zhvendosja që përshkruan sesioni i Prishtinës — qyteti që Wikipedia e anglishtes e jep si kryeqytet e qendër politiko-administrative e Kosovës që nga viti 2008 e më parë si qendër krahinore në Jugosllavi — është gjithashtu një dritare mbi vetë rrugën e folkloristikës shqiptare: nga vitet 1950, kur fusha u nda nga artefaktet dhe u bë studim, deri te ditët e sotme, kur në qendër vëhet individi dhe memoria e tij e paorganizuar. Sesioni nuk u ndal vetëm te këngët e ritualet — përfshiu edhe fotografitë dhe rrëfimet personale, burime që e kthejnë folklorin në dokument.

Paralelisht, institucionet po punojnë që kjo kujtesë të mos mbetet vetëm gojore. Më 31 korrik, siç raporton KultPlus, Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë dhe Agjencia Kombëtare e Diasporës nënshkruan një marrëveshje bashkëpunimi për ruajtjen, dokumentimin dhe promovimin e trashëgimisë dokumentare e kulturore shqiptare, brenda dhe jashtë vendit. Sipas njoftimit, përmes saj do të zhvillohen projekte të përbashkëta, ekspozita, konferenca, botime shkencore dhe nisma digjitale, si edhe ndërveprim më i dendur me ambasadat dhe përfaqësitë diplomatike shqiptare, për ta promovuar historinë, gjuhën dhe kulturën shqiptare në arenën ndërkombëtare.

Beteja për vërtetësinë e së cilës flet Dushi po luftohet kështu në dy fronte: në terren, ku rrëfimtari ruan kujtesën e vet, dhe në institucione, ku ajo kujtesë kthehet në dokument të digjitalizuar, të botuar, të ekspozuar. Këngët e mbledhura, rrëfimet e transkriptuara dhe fotografitë e arkivuara mbajnë peshën e traditës për sa kohë dikush i ruan e i lexon — dhe, siç e përkujtoi sesioni i 17-të i "Javës së Albanologjisë", folklori mbetet i gjallë aq sa ia vlen t'i besohet, aq sa ia vlen t'i dyshohet.

Burimet:

• Koha.net — sesioni i folklorit në Javën e 17-të të Albanologjisë dhe kumtesa e Arbnora Dushit
• Dielli (Vatra, SHBA) — marrëveshja e huasë direkte Shqipëri–SHBA në kuadër të FMF-së
• ATSH — riprogramimi i qelizave dhe kërkimet për jetëgjatësi
• ATSH — ksenotransplantimi i veshkave nga derrat e modifikuar gjenetikisht
• KultPlus — marrëveshja Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë – Agjencia Kombëtare e Diasporës
• Wikipedia (shqip) — hyrja për folkloristikën
• Wikipedia (anglisht) — hyrja për Prishtinën

— Redaksia ZHURMA