Histori shqiptare — përmbledhje nga mesjeta te sot

Një përmbledhje e epokave që shqiptarët kanë kaluar nga shpërbërja e Perandorisë Romake deri në epokat moderne — mesjeta, Lidhja e Lezhës, pushtimi osman, Rilindja, pavarësia, lufta e Kosovës. Seksion orientues i rubrikës Histori.

Historia e popullit shqiptar, nga shpërbërja e Perandorisë Romake (shek. V) deri në ditët e sotme, është një histori e mbijetesës. Ajo nuk është një linjë e drejtë — është një spirale: rënie, ngritje, asimilim i pjesshëm, rezistencë, re-formim. Kjo faqe shërben si hyrje në historinë mesjetare dhe moderne shqiptare; për çdo moment të rëndësishëm ka një artikull të dedikuar.

Mesjeta e hershme — shek. VI-XI

Pas pushtimit sllav (shek. VI-VII) dhe shpërbërjes së botës bizantine në Ballkan, popullsia ilire-shqiptare u tërhoq në malësitë. Rreth shek. IX-X, fjala "Arban" shfaqet në dokumentet bizantine për popullin dhe territorin. Në shek. XI (1079) teologu bizantin Mihal Ataliati dokumenton ekzistencën e popullit shqiptar si entitet të veçantë. Gjuha shqipe pjesërisht i afron traditave para-sllave dhe i dallon nga popuj fqinjë.

Arbanoni — parështeti shqiptar (shek. XII-XIII)

Në fund të shek. XII, familja Progoni ngriti Principatën e Arbanonit — shteti i parë i dokumentuar shqiptar. Gjini II Progoni dhe Dhimitri Progoni qeverisën nga Kruja midis viteve 1198-1216. Ky ishte parështeti i madh i identitetit politik shqiptar.

Principatat fisnore — shek. XIV-XV

Në shek. XIV, disa familje fisnike shqiptare ngritën principata: Thopiat në Durrës, Arianitët në qendër-jug, Muzakajt në Berat, Dukagjinët në veri, Balshajtë në Zetën. Kjo ishte epoka e fragmentimit politik, por me pavarësi reale lokale.

Skanderbegu dhe Lidhja e Lezhës — 1443-1468

Në epokën e Gjergj Kastriotit Skenderbegut, fisnikët shqiptarë u bashkuan në Lidhjen e Lezhës (1444) dhe rezistuan Perandorisë Osmane për 25 vjet. Ky ishte kulmi i unitetit politik mesjetar shqiptar — rezistencë që u admirua nëpër Europë.

Periudha osmane — shek. XV-XIX

Pas vdekjes së Skanderbegut (1468) dhe rënies së Krujës (1478), Shqipëria u pushtua nga osmanët. Nga shek. XV-XIX, shqiptarët jetuan nën administratë osmane. Në shek. XVIII-XIX, ngritja e pashallarëve lokalë — Ali Pasha i Janinës, Bushatllinjtë e Shkodrës, Muhamet Ali Pasha në Egjipt — krijoi fuqi gjysmë-autonome shqiptare brenda perandorisë.

Rilindja Kombëtare dhe Pavarësia — 1878-1912

Lëvizja e rilindjes kulturore dhe politike e shek. XIX çoi te Lidhja e Prizrenit (1878). Abdyl Frashëri, Ismail Qemali, Naim Frashëri ngritën ndërgjegjen kombëtare. Kulmi ishte Shpallja e Pavarësisë në Vlorë më 28 nëntor 1912.

Shteti i ri dhe turbulenca — shek. XX

Shqipëria e pavarur pësoi vështirësi: ndarja territoriale në Konferencën e Londrës (1913), okupacioni italian në Luftën e Parë Botërore, Kongresi i Lushnjës (1920), Lufta e Vlorës, Mbreti Zog, okupacioni italian dhe gjerman në Luftën e Dytë, regjimi komunist (1944-1990), dhe transicioni demokratik.

Kosova — rruga drejt pavarësisë

Paralelisht, Kosova dhe trojet shqiptare nën Jugosllavi përjetuan: demonstratat e Marsit 1981, represionin e Millosheviçit, lëvizjen paqësore të Rugovës, UÇK-në, luftën 1998-1999, ndërhyrjen e NATO-s, dhe më në fund shpalljen e pavarësisë më 17 shkurt 2008.

Shqipëria dhe Kosova moderne

Në shek. XXI, shqiptarët janë ndër popujt më të rinj të rilirë të Europës. Shqipëria dhe Kosova janë anëtare kandidate të Bashkimit Europian. Diaspora shqiptare (rreth 2 milion) është aktive globalisht. Gjuha dhe kultura po ripërtërihen; letërsia, muzika, filmi po marrin njohje globale. Rrugëtimi historik vazhdon.

Burim: Kristo Frashëri, Historia e qytetërimit shqiptar (Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2008); Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History; Bernd J. Fischer, Albania at War 1939-1945. Arkivi Historik Shqiptar.

— Redaksia ZHURMA