Dinastia Muhamet Ali — shqiptarët që qeverisën Egjiptin 147 vjet

KAJRO — Në vitin 1805, një shqiptar nga Kavala u bë valiu i Egjiptit. Brenda dyzet vjetësh, ai dhe djemtë e tij ndërtuan një perandori që shtrihej nga Sudani në Palestinë, modernizuan një vend të vjetër 5000 vjet, dhe themeluan një dinasti shqiptare që qeverisi Egjiptin deri më 1952 — 147 vjet. Fjalët e tij për identitetin i ka fiksuar konsulli francez Mourriez — dëshmi e drejtpërdrejtë dhe e pakontestueshme: "Shqiptar jam e shqiptar do vdes, ndonëse u mundova të bëhem një egjiptian i mirë."

Muhamet Ali Pasha (1769–1849) lindi në Kavala — qytet bregdetar sot në Greqinë veriore — nga prindër me origjinë nga Zëmblaku, afër Korçës. Britannica-ja shënon prejardhjen etnike si "ndoshta shqiptare", por fakte të tjera flasin qartë: Muhameti fliste shqip dhe turqisht, ruajti gjuhën shqipe si gjuhë private të familjes në Kajro, dhe i konfirmoi identitetin konsullit Mourriez me fjalë të drejtpërdrejta. Babai i tij, Ibrahim Agha, ishte zyrtar osman dhe tregtar duhani; Muhameti ndoqi karrierën ushtarake dhe deri në fund të shekullit XVIII ishte zyrtar i nivelit të mesëm.

Ngjitja në Egjipt (1798–1805)

Rasti erdhi nga një drejtim i papritur: në 1798, Napoleoni pushtoi Egjiptin. Muhameti u dërgua si komandant i dytë i një regjimenti shqiptar osman — Britannica e datëzon si njësi prej 300 ushtarësh — për të dëbuar francezët. Pas tërheqjes franceze në 1801, Egjipti mbeti në kaos politik. Me aftësi të mprehtë aleancash mes ulemave dhe mertumbit, Muhameti arriti ta imponojë veten si kandidat i vetëm. Në 1805, populli i Kajros kërkoi nga Sulltani ta emërojë valiun e Egjiptit; Stambolli nuk kishte zgjidhje tjetër veçse të pranonte.

Konsolidimi i pushtetit u vulosua me një masakër të planifikuar me kujdes. Sipas New World Encyclopedia, më 1 mars 1811, Muhameti ftoi mamlukët — elita feudale që kishte sunduar Egjiptin prej vitit 1250 — në një cortège ceremonial në Kalanë e Kajros. "Katërqind e shtatëdhjetë mamllukë hynë në kala. Vetëm njëri dihet të ketë shpëtuar — duke gjetur strehë në Siri." Portën e mbyllën trupat shqiptare dhe i masakruan brenda. Pas saj, asnjë rival nuk e sfidoi më.

Modernizimi i Egjiptit — një shqiptar si reformator

Muhamet Aliu ishte modernizator brutal por efektiv. Sipas Britannica-s, deri në 1815 ai kishte shtetëzuar pjesën dërrmuese të tokave bujqësore të Egjiptit, duke e çmontuar strukturën feudale të vjetër. Pastaj prezantoi pambukun si kulturë tregtare kryesore — vendim që e ktheu ekonominë egjiptiane nga vetëushqyerja në eksport industrial. Reformimet u shtrinë gjerë:

• Ushtria: krijoi ushtrinë e parë të modernizuar të botës arabe, me komandantë francezë dhe shqiptarë, të trajnuar sipas modelit europian.
• Industria: ndërtoi fabrika tekstili dhe armatimesh në Aleksandri, Rosheta dhe Damieta — projekt i hershëm industrializimi për pavarësi ekonomike.
• Arsimi: themeloi shtypshkronjën e Bulakut (Bulaq Press) në 1820 për prodhimin e teksteve arsimore ushtarake; dërgoi studentë egjiptianë në Paris për shkencat perëndimore.
• Territori: zgjeroi kontrollin në Sudan (1820), Arabi perëndimore, dhe — pas fitores ushtarake të Ibrahimit — arriti deri në Siri (1831).

Fëmija i tij Ibrahim Pasha e çoi fuqinë ushtarake edhe më larg. Në betejën e Nizipit (1839), Ibrahim rrëzoi ushtrinë osmane — ngadhënjim i tillë që shokoi Europën dhe kërcënoi vetë Stambollin. Por ndërhyrja u bë kolektive: sipas Britannica-s, "në korrik 1840, Britania e Madhe, Rusia, Austria dhe Prusia ranë dakord të jepnin fund sundimit egjiptian në Siri." Me Traktatin e Londrës (1841), Muhameti u detyrua të tërhiqej. Fitimi i tij, megjithatë, ishte historik: trashëgimi hereditare mbi Egjipt dhe Sudan — lindja zyrtare e Dinastisë Muhamet Ali si gjysmë-shtet autonom brenda Perandorisë Osmane.

Dinastia që qeverisi 147 vjet

Pas Muhamet Aliut, djemtë dhe nipërit e tij vazhduan zinxhirin: Ibrahim Pasha (biri, qeverisi 1848), Abbas I, Said Pasha (ai që hapi rrugën ligjore për Kanalin e Suezit), Ismail Pasha — ai nën mbikëqyrjen e të cilit Kanali u inaugu­rua në 1869, kulmi i modernizimit egjiptian nën dinastinë shqiptare. Vazhduan Tewfik Pasha, Abbas Hilmi II, Hussein Kamel, Fuad I, Faruk I, dhe Fuad II — vetëm fëmijë kur dinastia u rrëzua me grushtin e Nasserit në 1952.

Gjatë 147 viteve, gjuha shqipe mbeti gjuhë private familjare. Identiteti nuk u fsheh. Konsulli Mourriez kishte shënuar fjalët e Muhamet Aliut me plot bindjen e dëshmitarit: "Shqiptar jam e shqiptar do vdes." Mbreti Farouk, edhe ai, pohonte publikisht origjinën e tij shqiptare deri në fundin e mbretërimit.

Arnautët dhe Rilindja Kombëtare

Bashkësia shqiptaro-egjiptiane — Arnautët e Aleksandrisë, Heliopolis dhe Kajros — nuk ishte thjesht relike e ushtarëve të vjetër. Siç e dokumenton amfora.al, duke u mbështetur në materialin e Akademisë së Shkencave të Kosovës (ASHAK), Egjipti u bë pikë kalimi dhe strehë e figurave kyçe të Rilindjes Kombëtare: vëllezërit Frashëri, Ismail Qemali, Andon Zako Çajupi, Fan Noli dhe Filip Shiroka kishin lidhje me komunitetin shqiptar të Egjiptit. Nga ai komunitet u botuan libra dhe gazeta, dhe u organizua mbështetja financiare për pavarësinë e 1912-s. Kur Shqipëria u shpall shtet, komuniteti arnaut e festoi si çlirim të vet.

Muhamet Ali Pasha dhe dinastia e tij janë dëshmi se shqiptarët nuk ishin popull periferik në shekullin XIX. Ata qeverisnin 30 milionë njerëz, modernizonin shtete të lashta, dhe ndërtonin institucione që mbijetuan 147 vjet. Pas 1952-s, arabizimi i Nasserit e shpërndau komunitetin shqiptar — drejt SHBA-ve, Turqisë, Arabisë Saudite dhe Europës.

Muhamet Ali Pasha mbetet ndër shqiptarët më me ndikim që historia ka nxjerrë. Jo sepse i dha Shqipërisë diçka të drejtpërdrejtë. Por sepse dëshmoi se identiteti i një populli nuk matet vetëm në kufijtë e shtetit të tij — por në çdo vend ku bijtë e tij ngrihen dhe qeverisin.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — Muḥammad ʿAlī Pasha, Viceroy of Egypt
• New World Encyclopedia — Muhammad Ali Pasha the Great (masakra 1 mars 1811)
• Telegrafi — citimi i konsullit Mourriez; kronologjia e dinastisë
• Amfora.al — Albanians in Egypt: Legacy of Power and Influence (burim ASHAK)

— Redaksia ZHURMA