Marsi i '81-shit — pjata e thyer që nisi përfundimin e Jugosllavisë

Në pranverën e vitit 1981, kur studentët e Universitetit të Prishtinës ngritën zërin për një pjatë me supë të keqe, ata nuk dinin se po vinin në lëvizje fundin e Jugosllavisë. Por kjo është pikërisht ajo që bënë.

Më 11 mars 1981, në mensën e Qendrës Studentore, protesta nisi mbi ushqim: racione të pamjaftueshme, kushte nënçmuese, indiferencë të administratës. Brenda pak ditësh, ajo u shndërrua në diçka shumë më të madhe — në kërkesën e një populli të tërë për dinjitet, gjuhë, arsim dhe shtet të vetin. "Kosova Republikë!" — fjala kaloi nga goja në gojë, nga klasa në fabrikë, nga studenti në minator. Në 26 mars u bashkuan studentët e të tjerëve universiteteve; më 1 e 2 prill, rreth 20 mijë njerëz dolën në rrugët e Prishtinës. Ushtria federale jugosllave, tanket dhe policia e fshehtë u dërguan me urdhër të Beogradit.

Brezi që refuzoi heshtjen

Atë pranverë, shqiptarët e Kosovës bënë atë që dekada të tëra frike s'kishin mundur t'ua ndalonin: ata refuzuan të jenë shqiptarë me leje. Kërkuan Republikën — jo dhunën, jo ndarjen, por statusin që u takonte kushtetues dhe historikisht. Në rrugicat e Prishtinës, në oborrin e Universitetit, në sheshin para Kuvendit, brezi i '81-shit firmosi një dokument moralisht të pakthyeshëm: populli që kishin dashur ta bënin të heshtur, po fliste me zë të lartë, në gjuhën e vet, për tokën e vet.

Përgjigja e Beogradit ishte ajo që pritet nga një shtet që ndjen se themelet po i lëvizin. Gjendja e jashtëzakonshme u shpall në Kosovë dhe zgjati më shumë se një vit. Ushtria Popullore Jugosllave — tanket, helikopterët, forcat speciale — morën në dorë provincën. Sipas shifrave zyrtare jugosllave — të cilat ishin të zbutura — rreth 12 studentë u vranë ato ditë; burime shqiptare dhe raporte më të vona flasin për dhjetëra deri në qindra të vrarë. 226 persona u dënuan me burgje të gjata, shumë prej tyre në burgjet famëkeqe të Serbisë — Niš, Požarevac, Sremska Mitrovica — ku burrat e grave të Kosovës mbajtën emrin e kombit gjallë nën torturë.

Ata të burgosurit janë heronj të qetë të një beteje që s'u zhvillua në fushë por në qelina. Ata nuk bartin medalje. Disa prej tyre as emrat nuk u dinë gjerë. Por kur Jugosllavia u shpërbë në vitet '90, ishte pikërisht brezi i '81-shit — nëse ishte ende gjallë, nëse kishte dalë nga burgu — që mbarti peshën politike dhe morale të çlirimit të Kosovës. Kombi shqiptar i Kosovës sot është ndërtuar mbi sakrificën e tyre.

Një kërkesë kushtetuese, jo etnike

Narrativa zyrtare jugosllave — dhe më pas serbe — kërkoi ta kornizojë '81-shin si "nacionalizëm ekstremist" ose si komplot kundër "vëllazërim-bashkimit". Kjo ishte e rreme atëherë dhe mbetet e rreme sot. Kërkesa e studentëve ishte kushtetuese: statusi i republikës brenda federatës, i njëjti status që kishin Maqedonia, Sllovenia, Kroacia, Mali i Zi. Shqiptarët e Kosovës ishin populli më i madh në Jugosllavi pa republikë të veten — popull i dytë në numër pas serbëve dhe kroatëve, por i traktuar si pakicë.

Kjo asimetri ishte ajo që Marsi i '81-shit e shpalosi. Jugosllavia nuk kishte arsye ligjore t'ua mohonte statusin — kishte vetëm arsye politike, dhe këto arsye ishin frika serbe se një Republikë e Kosovës do të thoshte humbjen e mitit mbi "djepin e Serbisë". Pikërisht kjo frikë e bëri Beogradin të dërgojë tanket. Dhe pikërisht kjo reagim e bëri botën — shumë ngadalë, me shumë vonesë — të shihte se cili ishte shteti që mbahej bashkë me dhunë.

Nga kurthi, rruga

Nga ajo pranverë 1981, rruga për në pavarësinë e Kosovës ishte e gjatë dhe e gjakosur: revokimi i autonomisë në 1989, vitet e errëta të Miloshevićit, Rugova dhe rezistenca paqësore, UÇK, Lufta e fundit, ndërhyrja e NATO-s, protektorati ndërkombëtar, dhe më në fund, më 17 shkurt 2008, shpallja e pavarësisë. Secili hap ishte ngritur mbi hapin para: dhe gjithçka niste me studentët që refuzuan mensën, pastaj refuzuan heshtjen, pastaj refuzuan shtetin që i trajtonte si qytetarë të dorës së dytë.

Kryeministri aktual i Kosovës, Albin Kurti, ishte student në Universitetin e Prishtinës në vitet 1990-a dhe ka rrëfyer herë pas here se si brezit të tij i ishte treguar Marsi i '81-shit jo si histori e përfunduar, por si lëvizje e ndërprerë. Kjo e cilësoi politikën e tij; por më e thellë se ndikimi mbi një politikan është efekti mbi ndërgjegjen e një kombi të tërë. Kur prindërit shqiptarë të Kosovës u tregojnë fëmijëve se si nisi Kosova e lirë, gjithmonë fillojnë me ato ditë të prillit 1981.

Një rast i rrallë europian

Në historinë europiane të shekullit XX, rastet kur një protestë studentore lidhet drejtpërdrejt me shpërbërjen e një shteti mund të numërohen në gishtat e njërës dorë. Maji '68 i Parisit shkundi Francën, por nuk e shpërbëu. Pranvera e Pragës e '68-shit u shtyp dhe Çekosllovakia vazhdoi për dekada. Rrethoja e vitit 1980 në Poloni u përkul, por nuk e ndërroi menjëherë sistemin. Marsi i '81-shit në Prishtinë është ndryshe: ishte fillimi i një zinxhiri të pakthyeshëm që përfundoi me ndarjen e Jugosllavisë në dhjetë vitet e ardhshme.

Kjo nuk është rastësi historike. Është provë se shqiptarët e Kosovës, duke refuzuar statusin e degraduar, detyruan një perandori të vogël ballkanike të tregonte se çfarë ishte në thelb: një kuadër ku një popull mbahej poshtë me dhunë. Kur ky kuadër u shpërbë, ajo që mbeti ishin shtetet që meritonin të ekzistonin — dhe Kosova, fundi i fundit, qe midis tyre.

Përvjetorët janë të dobishëm sepse na rikthejnë emra dhe data. Por kujtimi më i rëndësishëm i Marsit të '81-shit nuk është data — është morali: që një popull i bashkuar mund të kërkojë me bindje çfarë i takon, edhe kur çmimi është tanket. Dhe që sakrifica e një brezi mund të ngrejë një brez tjetër në pavarësi.

Burim: Wikipedia (shqip) — Demonstratat e Marsit 1981, Oral History Kosovo — Dëshmi studentore, Wikipedia (en) — 1981 protests in Kosovo. Historianët: Howard Clark, Civil Resistance in Kosovo (2000); Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); Denisa Kostovicova, Kosovo: The Politics of Identity and Space (2005).

— Redaksia ZHURMA