6 Maji — Gjergj Kastrioti: dita që Fan Noli i dha historisë shqiptare

Kjo është data që Fan Stiljan Noli — peshkopi, kryeministri dhe historiani — i vendosi emrin: ditëlindja e Skënderbeut. Asnjë dokument i shekullit XV nuk e shënon me saktësi ditën e lindjes së Gjergj Kastriotit. Marin Barleti, biografi i parë i tij, shkroi tridhjetë vjet pas vdekjes së heroit dhe nuk dinte — ose nuk kishte si të dinte — datën ekzakte. Por çfarë nuk ka dyshim, dhe çfarë Noli e dinte, është viti: rreth 1405. Dhe gjithçka tjetër.

Ajo çfarë dimë

Gjergj Kastrioti lindi rreth vitit 1405 në Has të Shqipërisë Veriore, djalë i tretë i Gjon Kastriotit — zotit të Krujës, Dibrës dhe Matit — dhe Vojsavës. Gjon Kastrioti mbante titullin "zot i Kastriotit dhe i Dibrës" dhe ishte vasal i Perandorisë Osmane: një bujar shqiptar i shtrënguar midis Venedikut dhe Portës, mes dy perandorive, midis dy botëve.

Emri Gjergj është shqipja e Georgius — Shën Gjini — dhe Fan Noli nuk e zgjodhi rastësisht 6 Majin. Shën Gjini, Gjorgji, Georgi: ky është shenjti i luftëtarëve, i kalorësve, i princit me shpatë të ngritur kundër dragoit. Noli besonte — dhe shumë studiues shqiptarë pas tij — se Gjergj Kastrioti u lind ditën e shënjtorit të tij patronal, siç ishte zakon liturgjik i epokës. Data nuk është çaprazim me dokumentin historik: është lexim i tij.

Pengje dhe formim: oborri osman i Edirnes

Midis viteve 1423 dhe 1443, Gjergj Kastrioti ishte peng i oborrit osman në Edirne — dërguar nga i ati si garanci e besnikërisë vasal. Atje ai u edukua si ushtarak osman, u kthye nominalisht në islam, mori emrin Iskander — Aleksandri, sipas turqishtes — dhe u ngrit deri në gradën e sanxhakbeut të Krujës, të Dibrës, të Ohrit. Osmanët e kishin formuar si komandant të tyre. Nuk e kishin formuar si shqiptar — ai e ishte gjithmonë.

28 Nëntor 1443 — Kthimi

Ndërhyrja vendimtare erdhi pas Betejës së Nishit. Duke shfrytëzuar kaotikën e tërheqjes osmane, Gjergj Kastrioti dezertoi bashkë me 300 kalorës shqiptarë, mori Krujën me një letër me vulë të falsifikuar, dhe u kthye publikisht në krishterim. Kisha e Krujës u hap. Shqiponja e zezë e flamurit të Kastriotëve u ngjit sërish mbi kala. Viti 1443 — jo 1405 — është viti që "Skënderbeu" u bë. Por 1405 është viti kur u lind ai që do ta bënte.

Njëzet e pesë vite, njëzet e pesë beteja

Nga 1443 gjer më 17 Janar 1468, Skënderbeu drejtoi rezistencën shqiptare kundër pesë sulltanëve — Muratit II, Mehmetit II, dhe tre të tjerëve. Marin Barleti, në Historia de vita et gestis Scanderbegi (Roma, 1508–1510), numëron njëzet e pesë beteja madhore — asnjëra e humbur. Oliver Jens Schmitt, historiani gjerman i Skënderbeut dhe autor i biografisë më të plotë bashkëkohore (Skënderbeu, IAP, 2009), shkruan:

"Rezistenca shqiptare nën drejtimin e Skënderbeut mbetet ndër rezistencat më të gjata dhe më efektive të shekullit XV në Europë."

Papa Calixtus III i shkroi Skënderbeut si "Athleta Christi" — luftëtari i Krishtit. Papa Pius II e quajti "mbrojtësin e krishterimit." Venediku — i cili herë luftoi me, herë kundër tij — i regjistroi fitoret me saktësi diplomatike të plotë në arkivat e Senatit.

Fan Noli dhe 6 Maji

Fan Noli, në Historia e Skënderbeut (Boston, 1921) — libri i parë i plotë akademik i shkruar nga një shqiptar për Skënderbeun — e caktoi 6 Majin si datëlindje jo si shpikje romantike, por si lexim historik: emri patronal Gjergj të drejton drejt Shën Gjinit, dhe Shën Gjini shënohet 6 Maj. Noli e dinte gjithashtu çfarë mbartnin fjalët: Shën Gjini ishte luftëtari-shenjt, mbrojtësi i të dobëtve kundër forcës së stërmadhe. Metafora nuk kishte nevojë për shpjegim.

Noli vetë — peshkop, kryeministër i qeverisë revolucionare të 1924-ës, poet dhe dramaturg — e kuptonte Skënderbeun si figurën themelore të identitetit kombëtar: jo mit, por histori e verifikueshme me dokumente serioze.

Trashëgimia: emri që osmanët ia dhanë dhe shqiptarët ia mbajtën

Gjergj Kastrioti vdiq më 17 Janar 1468 në Lezhë — jo nga armiku, por nga ethe. Ai la pas vetes një principatë të pamposhtur, një flamur, dhe një emër. Iskanderbej — Skënderbeu — ishte emri osman, titull turk. Shqiptarët ia mbajtën si trofe: armiku vetë kishte pagëzuar heroin e tyre.

Pas vdekjes së tij, rezistenca u shëmb. Kruja ra. Por shqiponja me dy krerë — e cila ekzistonte në heraldikën e Kastriotëve para çdo shteti modern — mbeti. Sot ajo është flamuri i Shqipërisë, Kosovës, dhe i shqiptarëve kudo.

Sot, 6 Maji, ky emër nuk ka nevojë për dokumentin e lindjes. Ka nevojë vetëm për kujtesën se nga erdhi — dhe se çfarë mbrojti.

Burimet: Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi (Roma, 1508–1510); Fan Noli, Historia e Skënderbeut (Boston, 1921); Oliver Jens Schmitt, Skënderbeu (IAP, 2009); Arkivi i Senatit Venedikas; letrat e Papa Calixtus III dhe Pius II (Arkivi Apostolik i Vatikanit).

— Redaksia ZHURMA