Pashallëku i Shkodrës — dinastia Bushati dhe shteti shqiptar i verilindjes

Pashallëku i Shkodrës ishte shteti gjysmë i pavarur që familja Bushatlliu ngriti në veriun e Shqipërisë nga mesi i shek. XVIII deri në 1831. I dyti pashallëk i madh shqiptar në epokë (pas Janinës), ai zotëronte një territor që shtrihej nga Shkodra deri në pjesën veriore të Malit të Zi dhe Maqedonisë perëndimore — duke ngritur pothuajse një shtet shqiptar verior që parapriu Pavarësinë me 150 vjet.

Themeltar i pashallëkut konsiderohet Mehmet Bej Bushatlliu, i njohur edhe si Mehmed Pasha Plaku. Në 1757, duke shfrytëzuar mosmarrëveshjet midis familjeve rivale shkodrane, ai siguroi mbështetjen e esnafëve dhe malësorëve, largoi pretendentët dhe u shpall pasha. Sipas Wikipedia (Pashalik of Scutari), ai "transformoi Sanxhakun e Shkodrës — krijuar në 1479 — në njësi gjysmë-autonome" dhe refuzoi të paguante taksa te Porta e Lartë. Pas vdekjes së tij (1778), drejtimin e mori eventualisht Kara Mahmud Pasha — djali i tij, figura më e famshme e familjes.

Kara Mahmud Pasha dhe luftërat me Malin e Zi

Kara Mahmud Pasha Bushatlliu (vd. 3 tetor 1796) është figura kulminante e dinastisë. Epiteti "kara" (i zi) e shoqëroi gjithë jetën — tregues i forcës ushtarake dhe i sfidimit ndaj Portës. Ai zgjeroi kontrollin deri në Kosovë dhe Maqedoninë perëndimore; sipas Albanian Studies, Austria dhe Rusia e konsideronin aleat të mundshëm kundër Portës. Ndaj Venedikut ushtroi presion me sukses — detyroi Republikën të paguante tribut për qytetet bregdetare nën ndikimin shkodranas.

Fushata e 1785-ës kundër Malit të Zi u zhvillua me sukses fillestar: Kara Mahmud depërtoi deri në kryeqytetin Cetinje dhe dogji Manastirin e Cetinjes — selinë e Mitropolisë ortodokse malazeze. Sipas studimit "The Politics of Kara Mahmud Pasha Bushati towards Montenegro in the 1780s," botuar në Journal of Ottoman Legacy Studies, qëllimi strategjik ishte kontrolli mbi një territor "ku elementet e shtetit po formoheshin gjithnjë e më tepër." Konsolidimi dështoi — malësorët s'u nënshtruan. Fushata e 1796-ës mbaroi fatalisht: me 23,000 ushtarë, Kara Mahmud ndërmori sulm të ri. Më 3 tetor 1796, në Betejën e Krusit (Lješanska nahija, sot Mal i Zi), ushtria e tij u mposht nga 6,500 luftëtarë malazezë nën komandën e Mitropolitit Petar I Petrović Njegoš — sipas Wikipedia, Kara Mahmud vdiq në fushën e betejës, me traditën malazeze duke ia atribuar vrasjen Bogdan Nikoliqit. Humbja e tij i dha Malit të Zi shtysën simbolike për shpalljen e pavarësisë dhe kodifikimin e parë kushtetues (1798).

Mustafa Pasha Bushatlliu dhe fundi — 1831

Pas vdekjes së Kara Mahmudit, vëllai i tij Ibrahim Pasha (1796–1810) qeverisi pashallëkun me qasje bashkëpunuese ndaj Portës dhe u emërua Beylerbeu i Rumelisë. Pas tij erdhi Mustafa Sherifi Pasha Bushatlliu (qeverisi 1810–1831), i cili arriti kulmin e fuqisë gjatë Luftës Ruso-Turke (1828–1829): territori nën kontroll shtrihej nga Dukagjini deri në Dibër, Ohrid dhe Elbasan, ndërsa forca ushtarake arriti afërsisht 20,000 ushtarë, sipas Balkan Academia.

Sulltani Mahmud II vendosi të centralizonte pashallëqet shqiptare pasi kishte shtypur Janinën (1822). Mustafa Pasha refuzoi të dorëzonte krahinat e kërkuara. Sipas Balkan Academia, më 18 janar 1831 ai dërgoi emisarin Atanas Ikonomovic te Princi Miloš Obrenović i Serbisë, duke kërkuar mbështetje diplomatike — lëvizje e dëshpëruar që nuk dha rezultate. Më 21 prill 1831, afër Prilepit, ushtria e tij pësoi humbje të rëndë ndaj Vezirit të Madh Reshid Mehmed Pasha — rreth 2,000 ushtarë humbën jetën. I kthyer në Shkodër, Mustafa Pasha u mbyll në Kalajën e Rozafatit. Ushtria osmane nën Mehmed Reshid Pasha rrethroi kështjellën dhe, pas tre muajsh bombardimesh, Mustafa Pasha u dorëzua më 10 nëntor 1831. Sulltani, pasi mori vesh se pashat e Kosovës e kishin mashtruar Mustafain, tërhqoi vendimin për ekzekutim; Mustafa Pasha u emërua vali i Medinës dhe vdiq gjatë peligrinazhit më 1861. Pashallëku u shpërbë; Shkodra hyri nën administratë të drejtpërdrejtë osmane — fundi i gjysmë-pavarësisë veriore për tetëdhjetë vjetët e ardhshëm.

Trashëgimia e Bushatllinjve

Familja Bushatlliu nuk la vetëm kujtime luftarake. Brenda pashallëkut u ndërtuan xhami, hamame dhe rrugë; Xhamia e Plumbit (rreth 1774) mbetet sot monument urban i Shkodrës. Pas rënies politike, pasardhësit e familjes themeluan Bibliotekën Bushati në vitet 1840 — sipas Albanian Studies, ajo "luajti rol të rëndësishëm në zgjimin kulturor të Shkodrës veriore." Kjo bibliotekë — e ndërtuar nga një familje e zhveshur nga pushteti — është simbol i vetëdijes: Bushatllinjtë investuan në kujtesë edhe pasi humbën shtetin.

Edhe teatri shkodran klasik i shek. XIX — Shkodra si "qyteti i artistëve" — lindi në ambientin kulturor që pashallëku kishte formësuar: tregtia me Venedikun dhe Austrinë, prania e tregtarëve italianë, familjariteti i shkodranëve me Evropën. Mbiemri Bushati ende sot është nga mbiemrat e njohur të qytetit. Bushatllinjtë, si Ali Pasha, janë prova se shqiptarët e shek. XVIII–XIX ishin të aftë të krijonin shtete funksionale. Pavarësia e 1912-shtit nuk ishte dalje e papritur — ishte rikthim i një tradite shtetarie të ndërprerë.

Burimet:

• Journal of Ottoman Legacy Studies — "The Politics of Kara Mahmud Pasha Bushati towards Montenegro in the 1780s" (fushata 1785, Cetinje)
• Balkan Academia — "Albanian Uprisings 1826–1832 under Mustafa Pasha Bushatli" (emisari 18 janar, humbja 21 prill, dorëzimi 10 nëntor 1831)
• Albanian Studies — "Albanian Pashaliks" (Biblioteka Bushati, marrëdhëniet me Austrinë dhe Rusinë)
• Wikipedia — "Pashalik of Scutari" / "Battle of Krusi" (1796: 23,000 vs. 6,500 ushtarë)

— Redaksia ZHURMA