Thopiat — princat e Durrësit dhe shteti shqiptar para Skanderbegut

Thopiat ishin shtëpia fisnike që në shek. XIV zotëronte tokat nga Mati në Elbasan, shtroi Durrësin si kryeqendër dhe dha princin e vet Karl Thopinë — "Princeps Albaniae" — udhëheqës i një shteti mesjetar të njohur njëkohësisht nga Vatikani, Venediku dhe kronikuesit shqiptarë të epokës.

DURRËS — Thopiat dalin herën e parë në dokumentet mbretërore angjevine në vitin 1274, kur emri Theopia miles regjistrohet midis familjeve fisnike shqiptare aleate me Karolin I të Anzhuit. Sipas studiueses Etleva Lala, në tezën e doktoratit Regnum Albaniae, the Papal Curia, and the Western Visions of a Borderline Nobility (CEU, 2008), fisnikëria shqiptare e kësaj periudhe e shfrytëzoi njohjen papnore të "Regnum Albaniae" si "kostum politik" — mjet legjitimiteti ndaj fuqive perëndimore, edhe pasi mbretëria kishte pushuar të ekzistonte fizikisht. Kjo strategji do të jepte fryt: brenda një shekulli, Thopiat kontrollonin korridorin kyç që lidhte Durrësin me Konstantinopolin.

Nga fisnikëri e vogël në principatë

Në 1329, Tanush Thopia figuron si njëri nga kontët e Shqipërisë në dokumentet napolitane; deri në 1338 ishte titulluar Kont i Matit (conte di Matia) nga Mbreti Robert i Napolit. Sipas historianit John V. A. Fine në The Late Medieval Balkans (1994), Thopiat kishin konsoliduar kontrollin mbi pjesën më të madhe të territorit midis lumenjve Mat dhe Shkumbin rreth vitit 1340 — tokat bujqësore dhe rrugët tregtare që formuan bërthamën e principatës.

Formimi i familjes shoqërohet me ndryshime dramatike. Gjon Muzaka, kronikues shqiptar i vitit 1510, shkruan në Brief Memories se Andrea I Thopia — babai i Karl Thopisë — u martua me një princeshë angjevine dhe u ekzekutua nga Mbreti Robert i Napolit, i cili "i vrau të dy fshehurazi natën". Sipas gazetës Dielli, që citon këtë kronikë, historiani gjerman Karl Hopf e konfirmoi ekzekutimin rreth vitit 1342, ndërkohë që Gennaro M. Monti (1935) argumentoi se disa detaje të rrëfimit të Muzakës mund të jenë legjendarizuar. Pavarësisht kësaj, thelbi mbetet: Karli trashëgoi si ambicien politike ashtu edhe armiqësinë e hapur me Anzhunë.

Karl Thopia — "Princi i Shqipërisë" (c.1339–1388)

Karl Thopia (latinisht Princeps Albaniae, rreth 1339 – janar 1388) drejtoi një principatë që shtrihej përgjatë të dyja anëve të Rrugës Egnatia deri në Liqenin e Ohrit — rruga romake që Durrësin e lidhte me Konstandinopolin. Pas shpërbërjes së Perandorisë Serbe me vdekjen e Stefan Dušanit në 1355, ai mori kontrollin mbi zonat qendrore shqiptare. Sipas Fine (1994, f. 371), Papa Gregori XI i dhuroi atij titullin "Grande Conte d'Albania" në vitin 1374 — njohje papnore që plotësohet me titullimet venetiane dhe napolitane.

Durrësin e pushtoi në mars 1368, duke i dhënë fund mbetjes angjevine në Shqipëri. Ai negocioi me Venedikun si sovran i barabartë: sipas dokumentit zyrtar venetian të datës 12 gusht 1386 — cituar nga historiani Petrit Latifi në Balkan Academia — Karl Thopia emërtohej si "principis Albaniae et domini Durachii", princ i Shqipërisë dhe zot i Durrësit, ndërkohë që ambasadori i tij ndodhej në Venedik për negociata. Pesë ditë më vonë, më 17 gusht, ai nënshkroi me Venedikun një aleancë mbrojtëse: Karli do të jepte ndihmë ushtarake ose fonde dhe grurë; Venediku do t'i siguronte galerë dhe mbrojtje detare kundër sulmeve osmane. Kjo ishte diplomaci shtetërore — jo marrëdhënie vasale.

Ndërmjet punëve diplomatike, Karli ndërtonte: Manastiri i Shën Jonit Vladimirit pranë Elbasanit — i ndërtuar rreth vitit 1381 me mbështetjen e tij — mbart ende sot stemën e Thopive, shqiponjën dykrenare me zambakun trefishor. Lala (2008) vëren se familja kishte kaluar nga Ortodoksia Lindore në Katolicizëm si pjesë e strategjisë diplomatike perëndimore — konvertim i lidhur me 17 dioqezat e reja katolike të ngritura në Shqipëri deri në vitin 1370.

Rivaliteti me Balshajtë — lufta për Durrësin

Rivaliteti midis Thopive dhe Balshajtëve kulminoi midis viteve 1383–1385. Sipas Albanopedia-s, që citon kroniken e Marin Barletit, rreth vitit 1383 Balsha II pushtoi Durrësin me forcë, pastaj mori edhe Krujën, "ku Thopia sundonte", duke e lënë Karlin pa dy qytetet kryesore. I detyruar nga kjo situatë, Karl Thopia kërkoi ndihmë ushtarake osmane dhe ofroi anëtarësi vasale. Osmanlitë pranuan.

Më 18 shtator 1385, forca osmane nën komandën e Hayredin Pashës u ndesh me trupat e Balsha II në fushën e Savrës, afër Lushnjës. Sipas Albanopedia-s, Balsha kishte rreth 1 000 kalorës kundër rreth 5 000 ushtarëve osmanë. Balsha II vdiq; Durrësi iu kthye Karlit. Por fitores i printe një çmim i rëndë: ky ishte ndërhyrja e parë osmane me ftesë shqiptare në zemër të Ballkanit — precedent me pasoja katastrofike për dekadat në vijim.

Pas vdekjes së Karl Thopisë në janar 1388, pushteti u nda: vajza Helena Thopia trashëgoi Krujën; djali Gjergj Thopia (1388–1392), i sëmurë dhe nën presion osman, ua shiti Durrësin Venedikut në 1392. Venediku e mbajti qytetin deri më 1501. Niketa Thopia (1403–1415) rifitoi përkohësisht kontrollin, por perandoria osmane finalizoi pushtimin me krijimin e Sanxhakut të Shqipërisë.

Dega arbëreshe dhe trashëgimia

Pas rënies së principatës, degë të Thopive u integruan në bashkësitë arbëreshe të Italisë. Njëri pinjoll, Domenico di Tobia, i njohur si "pinjoll i familjes fisnike Tobia (Thopia) të Durrësit", u bë fretër predikues dhe peshkop i Çorçulës — dëshmi e trashëgimisë kishtare të familjes pas shpërnguljeve të shek. XV. Familja Toptani — e dokumentuar si degë e Thopive — mbijetoi si shtresë aristokratike shqiptare deri në periudhën osmane dhe përtej. Sot, mbiemri Topia ruhet si formë familjarizuar në disa fshatra arbëreshe të Italisë së Jugut.

Çfarë dëshmojnë Thopiat

Thopiat janë provë se Shqipëria mesjetare nuk ishte truall pa shtet deri në Skanderbegun. Një shekull para Lidhjes së Lezhës, Karl Thopia qeveriste nga Durrësi një principate të njohur formalisht nga Vatikani, Venediku dhe Napoli — emërtuar me titull latin, me ambasadorë aktiv dhe me traktate nënshkruar. Sipas Fine (1994), Thopiat ishin njëra nga familjet mbi themelet e të cilave Kastriotët ngritën rezistencën: kur Tanush Thopia i ri shërbeu si komandant nën Skanderbegun, ky nuk qe gjë tjetër veçse vazhdimësi e një tradite shtetërore njëqindvjeçare.

Historikisht, Thopiat ilustrojnë dhe natyrën urbane dhe diplomatike të aristokracisë shqiptare mesjetare. Ndryshe nga familje të tjera që qëndronin në kala malore, Thopiat qeverisnin nga Durrësi — qyteti i lashtë grek-bizanto-roman, porta kryesore e Adriatikut dhe nyja kyçe e Rrugës Egnatia. Ky ishte shteti shqiptar mesjetar si fuqi detare, tregtare dhe diplomatike — i dokumentuar, i njohur ndërkombëtarisht, dhe ekzistues shqiptarisht njëqind vjet para se Skanderbegu të bëhej simbol kombëtar.

Burimet:

• Petrit Latifi / Balkan Academia — «Karl Topia mentioned as "Princeps Albaniae" in 1386»; dokumenti venedikas i 12 gushtit 1386
• Gazeta Dielli — «Dashuri dhe vdekje: fati tragjik i prindërve të Karl Thopisë»; citon kronikën e Gjon Muzakës (1510) dhe historianin Karl Hopf
• Albanopedia — «Balsha II Balsha: Rise & Fall»; Beteja e Savrës 18 shtator 1385, me referencë te Marin Barleti
• Etleva Lala — «Regnum Albaniae, the Papal Curia, and the Western Visions of a Borderline Nobility», CEU 2008 (tezë doktorature)
• Wikipedia — Karl Thopia (burim dytësor; citon Fine 1994, f. 371 dhe dokumente venetiane)

— Redaksia ZHURMA