Kongresi i Lushnjës 1920 — katër ditë që shpëtuan një shtet

Janar 1920. Shqipëria kishte humbur qendrën e vet. Qeveria e Durrësit, e sponsorizuar nga italianët, nuk kishte as legjitimitet kombëtar e as kontroll real territori. Fuqitë e mëdha kishin hartuar planin për ta copëtuar: Italia dhe Greqia kishin negociuar Marrëveshjen sekrete Tittoni-Venizelos, e cila ndante Shqipërinë midis tyre; Serbia pretendonte tokat lindore; Britania dhe Franca kishin parafirmuar copëtimin pa pyetur asnjë shqiptar. Në atë rrethana ekzistenciale, 56 delegatë nga i gjithë atdheu u mblodhën në shtëpinë e Kaso Fugës në Lushnjë — dhe ndryshuan rrjedhën.

Konteksti ndërkombëtar ishte i rëndë. Konferenca e Paqes e Versajlës (1919) kishte trajtuar Shqipërinë si territor të lirë për t'u ndarë, jo si shtet sovran. Marrëveshja Tittoni-Venizelos — e lidhur midis ministrit italian Francesco Tittoni dhe kryeministrit grek Eleftherios Venizelos — i jepte Italisë protektoratin mbi pjesën qendrore, kurse Greqisë i dërgonte jugu. Serbia nuk kishte hequr dorë nga pretendimet territoriale. Pa kongres, pa qendër politike me legjitimitet, Shqipëria ishte e humbur.

Kongresi — 21–31 janar 1920

Organizatorët zgjodhën shtëpinë e patriotit lushnjar Kaso Fuga si seli diskrete, larg zonave të influencës italiane bregdetare. Komiteti organizues prej 22 vetash, nën drejtimin e kryetarit të bashkisë Nebi Sefa, koordinoi mbërritjen e delegatëve nga e gjithë Shqipëria. Sipas studiueses Elmaz Sherifi, konsulli britanik Morton Eden luajti një rol diplomatik vendimtar të nënvlerësuar historiografikisht: Eden kishte takuar patriotët shqiptarë qysh në nëntor 1919 dhe kishte punuar aktivisht për të neutralizuar kundërvënien italiane ndaj mbledhjes.

Punimet filluan 21 janar 1920; sesionet formale të vendimmarrjes u zhvilluan 28–31 janar. Morën pjesë 56 delegatë — nga Shqipëria, territoret fqinje shqipfolëse dhe kolonitë emigrante. Kryetar i kongresit u zgjodh Aqif Pashë Elbasani; sekretar, Ferit Vokopola. Duke hapur seancën e parë formale, Aqif Pasha tha: «Jemi shumë me fat që hapim parlamentin e parë kombëtar. Kur u shpall autonomia e Shqipërisë më 28 nëntor 1912 në Vlorë, u pa nevoja për senat, por ai nuk u mblodh kurrë.»

Vendimet themelore

Katër ditët formale prodhuan vendime kushtetuese dhe politike:

1. Refuzoi çdo mandat të huaj — shpalli haptas se Shqipëria nuk pranon mandat nga asnjë fuqi e huaj. Refuzim i drejtpërdrejtë i Marrëveshjes Tittoni-Venizelos dhe të gjitha planeve të protektoratit.
2. Krijoi Këshillin e Lartë — organ ekzekutiv kolektiv me katër anëtarë, i ndërtuar me kujdes interfetar: Aqif Pashë Elbasani (myslimanët bektashinj), Mihal Turtulli (ortodoksët), Monsinjor Luigj Bumçi (katolikët) dhe Abdi Toptani (myslimanët sunnitë). Ky kompozim nuk ishte rastësor — ishte deklaratë politike se shteti shqiptar i përket të katër besimeve.
3. Ngriti qeverinë — Sulejman Delvina u emërua Kryeministër. Kabineti: Ahmet Zogu (Punët e Brendshme), Mehmet Konica (Punët e Jashtme), Kadri Prishtina (Drejtësi), Sotir Peçi (Arsim), Ali Riza Kolonja (Lufta).
4. Vendosi kryeqytetin në Tiranë — qendror dhe strategjikisht neutral ndaj rivaliteteve bregdetare. Këshilli Kombëtar mbajti seancën inaugurale në Tiranë më 26 mars 1920.
5. Miratoi Statutin e Lushnjës — dokumenti kushtetues bazë, që parashikonte Këshill Kombëtar prej 37 anëtarësh si organ legjislativ dhe themelin e ligjit administrativ të shtetit.

Lufta e Vlorës si pasojë — 1920

Autoriteti i ri nuk mbeti letër. Qeveria e Delvinës shpalli mobilizim kombëtar kundër trupave italiane që mbanin Vlorën. Lufta e Vlorës — 96 ditë rezistencë — e detyroi Italinë të tërhiqet plotësisht: shtator 1920, prezenca e fundit ushtarake italiane u evakua nga Vlora. Ishte fitorja e parë e madhe ushtarake e shtetit të rifonduar nga Lushnja.

Ndërkombëtarisht, ndryshimi ishte po aq vendimtar. Presidenti amerikan Woodrow Wilson ndërhyri qysh në mars 1920 për të bllokuar planin e copëtimit parizian — Shtetet e Bashkuara refuzuan të nënshkruajnë Marrëveshjen Tittoni-Venizelos dhe njohën përfaqësuesen zyrtare shqiptare në Washington. Kulminacioni: më 17 dhjetor 1920, Lidhja e Kombeve pranoi Shqipërinë si anëtare me të drejta të plota — njohja e parë e plotë e sovranitetit shqiptar nga bashkësia ndërkombëtare.

Trashëgimia

Kongresi i Lushnjës është akti i dytë themelues i shtetit shqiptar — pas Pavarësisë së 1912, para luftërave të 1944-ës. Brenda dymbëdhjetë muajsh, sekuenca ishte e paprecedent: kushtetuta e parë funksionale (janar), çlirimi i Vlorës (shtator), vendi në Lidhjen e Kombeve (dhjetor). Kjo nuk ishte e pashmangshme — ishte rezultat i vendimeve konkrete të 56 burrave në shtëpinë e Kaso Fugës.

Ç'ishte novatore? Para së gjithash: mënyra e ndërtimit të Këshillit të Lartë me katër besimet e barabarta. Ky pluralizëm institucional i vetëdijshëm dëshmoi se kombi shqiptar e gjente forcën e vet pikërisht në diversitetin fetar, jo pavarësisht tij. Ndonëse modeli u sfidua shpejt nga centralizmi i Ahmet Zogut, ai mbetet modeli i parë i vërtetë i pluralizmit institucional në historinë shqiptare.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — Albanian nationalism: ndërhyrja e Wilson, pranimi në Lidhjen e Kombeve (17 dhjetor 1920)
• Albanian Studies — 56 delegatë, kabineti i plotë, anëtarët e Këshillit të Lartë, Statuti i Lushnjës
• Elmaz Sherifi, FlasShqip — roli i Morton Eden, kompozimi interfetar i Këshillit, citati i Aqif Pashës, datat e sesioneve
• Historiani.com — Marrëveshja Tittoni-Venizelos, tërheqja italiane shtator 1920, konteksti i plotë

— Redaksia ZHURMA