Shtëpitë e vëllezërve: arkitektura si ndarje pa hatërmbetje

PRISHTINË — Nëpër fshatra dhe lagje urbane të Kosovës, vargje shtëpish thuajse identike — me të njëjtin plan ndërtimi, fasada të njëjta dhe oborret — janë bërë pjesë e peizazhit familjar. Rreshta të tilla mund të shohësh kudo nëpër vend, dhe sipas sociologëve e antropologëve, ato krijojnë një pamje që është reflektim i lidhjeve të forta familjare. Fasadat e bardha ose me ngjyra të lehta, ballkonet e njëjta dhe dritaret simetrike japin përshtypjen sikur një shtëpi është kopjuar disa herë në të njëjtën parcelë.

Sociologu Genc Xërxa e shpjegon dukurinë me terma kulturorë: "shtëpitë e njëjta janë pjesë e kontekstit kulturor që tregon një lloj barazie". Ai i thotë Radios Evropa e Lirë se familjet përpiqen të shmangin xhelozinë dhe përçarjet mes vëllezërve duke ruajtur uniformitetin. Sipas Xërxës, bëhet fjalë për një zgjedhje të vetëdijshme — jo rastësi arkitekturore — me qëllim ruajtjen e barazisë dhe shmangien e çdo ndjenje xhelozie mes anëtarëve të familjes.

Fenomeni ka tërhequr vëmendjen edhe të studiuesve ndërkombëtarë. Në vitin 2025, antropologu çek Radan Haluzík nga Universiteti Charles në Pragë e analizoi këtë praktikë si "një formë adaptimi ndaj presioneve të globalizimit". Sipas Haluzíkut, familjet kosovare po përpiqen të balancojnë tre faktorë presioni: pabarazitë ekonomike mes vëllezërve, mungesën fizike të anëtarëve që jetojnë jashtë vendit, dhe dëshirën për privatësi.

Por interpretimi i tij shkon më thellë se fasadat. Sipas hulumtimit të Haluzíkut, në shumë raste edhe brendësia e shtëpive — nga mobiljet deri te ndarja e dhomave — është e ngjashme, duke theksuar dëshirën për trajtim të barabartë. Megjithatë, antropologu mbetet skeptik nëse arkitektura mund të zgjidhë plotësisht "tensionet dhe kontradiktat që sjellin këto ndryshime shoqërore, të cilat njerëzit dhe institucionet nuk kanë mundur t'i zgjedhin".

Teza e tij kryesore e kthen në kokë leximin e parë: "Shtëpitë e njëjta të vëllezërve kanë për qëllim kryesisht të transformojnë familjen e fundit tradicionale të përbashkët në Evropë. Në shikim të parë, duket e bukur dhe optimiste: Familja e përbashkët e mishëruar me shtëpi të njëjta vëllezërish duket më e pasur dhe më e dukshme se kurrë më parë. Por e kundërta është e vërtetë. Është më tepër një mënyrë e kultivuar për t'u ndarë pa hatërmbetje", tha Haluzík për Radion Evropa e Lirë.

Fasadat identike, sipas Haluzíkut, nuk pengojnë ndarjen — e lehtësojnë atë. Kosova, vendi me "familjen e fundit tradicionale të përbashkët në Evropë" sipas antropologut, po e ndryshon me heshtje strukturën familjare nëpërmjet arkitekturës, duke i veshur ndarjes fytyrën e barazisë.

Burim: Evropa e Lirë
— Redaksia ZHURMA