28 nëntor 1912 — dita kur lindi Shqipëria

Më 28 nëntor 1912, nga ballkoni i shtëpisë së Xhemil Bej Vlorës, Ismail Qemali ngriti flamurin e kuq me shqiponjën dykrenare dhe shpalli Pavarësinë e Shqipërisë. Ishte dita kur, pas pesë shekujsh nën Perandorinë Osmane dhe tri dekadave të luftës politike nga Lidhja e Prizrenit, kombi shqiptar u bë shtet — i gjymtuar nga kufij të padrejtë, por i lindur.

Pranvera dhe vera e 1912-ës gjetën Shqipërinë në revolt. Lëvizja e Hasan Prishtinës, e Isa Boletinit, e Idriz Seferit, e Bajram Currit kishte arritur disa fitore: Maqedonia perëndimore kërcënohej, Stambolli ishte detyruar të jepte lëshime. Por historia e atij viti kishte rrënjë edhe më thella. Sipas Britannica-s, Lidhja e Prizrenit (1878) kishte kërkuar bashkimin e katër vilajeteve shqiptare — Kosovës, Shkodrës, Manastirit dhe Janinës — në një njësi autonome. Kongresi i Manastirit (1908) kishte miratuar, gjithashtu sipas Britannica-s, alfabetin kombëtar me bazë latine, duke i dhënë gjuhës shqipe formën e saj moderne të shkruar. Në tetor 1912, erdhi lufta ballkanike: Greqia, Serbia, Mali i Zi dhe Bullgaria sulmuan Perandorinë Osmane. Kombi shqiptar po e shihte atdheun e tij gati të ndahej.

Ismail Qemali dhe udhëtimi drejt Vlorës

Ismail Qemali (1844–1919), nga Vlora, ishte diplomati shqiptar më i përjetuar i shekullit XIX — ish-zyrtar osman, i zoti i gjashtë gjuhëve, njohës i brendshëm i politikës europiane. Në vitin 1912, ai ndodhej në Vjenë. Aty takoi zyrtarë austro-hungarezë që e shihnin Shqipërinë e pavarur si pengesë ndaj ekspansionit serb drejt Adriatikut — interes strategjik i Habsburgëve, jo humanitarizëm. Kur Perandoria Osmane filloi të shpërbëhej pas tetorit 1912, Qemali kuptoi se dritarja e mundësisë po hapej: osmanët nuk mund ta ndalonin, fuqitë europiane nuk kishin vendosur ende si ta ndanin Ballkanin.

Nga Vjenna, Qemali u nis përmes Italisë drejt Vlorës me disa anëtarë të elitës shqiptare të mërguar. Sipas Britannica-s, 83 delegatë nga të gjitha trevat shqiptare u mblodhën atë ditë të nëntorit për Kuvendin Kombëtar. Flamuri u ngrit nga ballkoni i shtëpisë së Xhemil Bej Vlorës. Sipas Arbanonmagazine, Ismail Qemali u drejtua delegatëve: «Sot, nga ky çast, Kongresi ynë e ka shpallur pavarësinë tonë, duke më ngarkuar mua të udhëheq qeverinë provizore të një Shqipërie të lirë.» Deklarata iu dërgua gjashtë Fuqive të Mëdha në gjuhë angleze dhe turke — gjuhët diplomatike të ditës.

Teksti i Shpalljes

Dokumenti i Shpalljes, i ruajtur sot në Muzeun Kombëtar të Tiranës, është i shkurtër por i dendur me peshë historike:

"Në Vlorë, më 28 Nëntor 1912. Delegatët e Kuvendit Kombëtar shqiptar të mbledhur në Vlorë, duke patur parasysh se Shqipëria duhet të jetë e lirë dhe të mos varet nga asnjë fuqi e huaj, shpallin sot Shqipërinë si shtet të pavarur, sovran dhe të lirë; nën mbrojtjen ligjore të kësaj pavarësie, Qeveria e re shqiptare do të veprojë për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve kudo që ata ndodhen."

Menjëherë u ngrit qeveria me Ismail Qemalin si kryeministër, Luigj Gurakuqin si ministër i Arsimit, Mehmet Derralla si ministër i Punëve të Brendshme. Qeveria e re dërgoi nota proteste ndaj vendosjes së trupave serbe, malazeze dhe greke në trevat shqiptare — kërkesë që askush nuk mund t'i dëgjonte atëherë, por që e vendosi Shqipërinë si subjekt, jo objekt, të historisë ballkanike.

Konferenca e Ambasadorëve dhe kufij e rrënuar

Fuqitë europiane nuk u impresionuan menjëherë. Çështja shqiptare u diskutua formalisht më 17 dhjetor 1912, kur ambasadorët e gjashtë fuqive u mblodhën ora 16:30 në zyrën e ministrit britanik të Jashtëm, Edward Grey. Koha.net i emëron të gjithë: Prins Karl Max Lichnowsky (Gjermani), Konti Albert von Mendorf (Austro-Hungari), Konti Alexander von Beckendorff (Rusi), Marchese Gugliemo Imperiali (Itali) dhe Jules Cambon (Francë). Vendimi atë pasdite: Shqipëria do të njohej si «principatë e pavarur, sovrane dhe trashëgimore» — formulim elegant, por i lënë zbrazët sa i përket kufijve.

Sipas Britannica-s, njohja de facto erdhi në dhjetor 1912, Traktati i Londrës u nënshkrua më 30 maj 1913, dhe njohja formale si principatë u zyrtarizua më 29 korrik 1913 — me princin gjerman Wilhelm zu Wied si sovran të emëruar nga Fuqitë. Ismail Qemali protestoi ndaj kufijve, por ishte i pafuqishëm. Kosova u la nën Serbi, Çamëria Greqisë, pjesë e malësisë Malit të Zi. Në janar 1914, Qemali u detyrua të dorëzohej nga diktati i të njëjtave fuqi që e kishin njohur. Shqipëria e pavarur ishte lindur — gjymtuar, por e gjallë.

Trashëgimia e 28 nëntorit

Megjithë gjymtimin territorial, shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912 ishte momenti i lindjes politike të Shqipërisë moderne. Stavro Skendi, në studimin e tij akademik The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967), e lexon 28 nëntorin si pikën kulminante të një procesi 34-vjeçar — nga Lidhja e Prizrenit te Kuvendi i Vlorës. Ajo shpallje dha themelin mbi të cilin, nëpër turbulencat e shekullit XX — Luftërat Botërore, okupacioni italian, komunizmi — shteti shqiptar mbijetoi.

Sot, 28 nëntori është Dita e Flamurit — e festuar kudo ku jetojnë shqiptarët, nga Shqipëria në Kosovë, nga Maqedonia në Preshevë, nga Arbëria në Argjentinë. Në këtë ditë, ne përkujtojmë jo vetëm shpalljen, por edhe gjithë atë brez të Rilindjes që e bëri të mundur — Frashërët, Ismail Qemalin, Isa Boletinin, Hasan Prishtinën, Luigj Gurakuqin. Ata na dhanë shtetin. Ne kemi detyrë ta mbajmë.

Burimet:

• Britannica — Vlorë proclamation: 83 delegatë, njohja zyrtare 29 korrik 1913, roli i Austro-Hungarisë dhe Italisë
• Koha.net — Konferenca e Londrës (17 dhjetor 1912): emrat e gjashtë ambasadorëve dhe vendimi mbi principatën
• Britannica — Albanian nationalism: Lidhja e Prizrenit dhe katër vilajetet; Kongresi i Manastirit 1908
• Arbanonmagazine — fjalimi i Qemalit dhe vendi i ceremonisë (shtëpia e Xhemil Bej Vlorës)

— Redaksia ZHURMA