Pashallëku i Janinës — Ali Pasha Tepelena dhe shqiptari që Evropa e quajti Luan

Për tridhjetë e pesë vjet — nga 1788 deri në vrasjen e tij në 1822 — një shqiptar nga Tepelena i quajtur Ali Pasha qeverisi pothuajse pavarur nga Stambolli një territor që shtrihej nga Vlora në Athinë, nga Janina në Misolongin. Përpara Revolucionit Grek dhe Pavarësisë Shqiptare, ishte ai që u mundua të bëhej sovran i tij vetë. Lord Byroni e quajti "Luani i Janinës". Sipas Britannica-s, nën sundimin e tij Janina u bë "qendra kryesore e kulturës greke" — dhe kjo ndërtuar mbi pushtetin e një shqiptari nga malësia e Jugut.

Ali Pasha lindi rreth vitit 1740–1744 në Tepelenë — Britannica e daton lindjen rreth 1744. Babai i tij, Vel Beu, ishte zotërues lokal me prejardhje fisnike. Pas vdekjes së tij, kur Aliu ishte vetëm 14 vjeç, nëna e tij Khamko — sipas Britannica-s — «mblodhi një bandë të armatosur dhe filloi të kontrollojë rrugët e Tepelenës». Biri i saj mësimet i mori nga kaosi rajonal, jo nga akademi. Ky formësoi karakterin e tij: i patundur, i papritur, i aftë njëkohësisht për kompromise të pamendueshme dhe dhunë të llogaritshme.

Ngritja: nga bandit në pasha (1788–1808)

Më 1788, pas luftërash dhe intrigash që rrëmbyen sundimin lokal, Ali Pasha u emërua nga Sulltani si pasha i Janinës. Sipas Britannica-s, kontrolli territorial i tij arriti të përfshijë pashallëqet e Elbasanit, Delvinës, Beratit dhe Vlorës, plus kontrollin e Gjirit të Artës dhe porteve të Butrintit, Prevezës dhe Vonicës — një domen detar me vlerë të madhe strategjike ndaj Francës dhe Britanisë njëkohësisht. Administrata e tij investoi sistematikisht: fortifikime, rrugë, ura dhe akuadukte — sipas trespasser-on-earth.org, qeverisja e tij bashkoi «shtypjen dhe modernizimin» me masë të njëjtë.

Oborri i tij në Janinë ishte shumëgjuhësh: shqipja, greqishtja dhe vllahishtja funksiononin paralelisht. Ai themeloi shkolla greke. Aliu korrespondoi drejtpërdrejt me Napoleonin; me tsarin e Rusisë; dhe, sipas encyclopedia.com, në 1814 formalizoi marrëdhëniet me Britaninë e Madhe nëpërmjet një aleance dypalëshe — i vetmi pasha osman i asaj kohe me aleanca të konfirmuara njëkohësisht me tre fuqi europiane kryesore. Britanikët dhe francezët e trajtuan jo si vasal të Stambollit, por si sovran funksional.

Byron dhe romantikët europianë

Në tetor të vitit 1809, Lord Byroni — 21 vjeç, në fillim të Grand Tour të tij — vizitoi oborrin e Ali Pashës në Tepelenë dhe Janinë, i shoqëruar nga John Cam Hobhouse, miku dhe kronisti i udhëtimit. Byron bleu fustanellën shqiptare dhe e mbajti si trofé. Sipas trespasser-on-earth.org, Byroni e ka përshkruar oborrin e Ali Pashës si «superior në pasuri, rafinim dhe dije ndaj çdo qyteti tjetër grek» — vlerësim i jashtëzakonshëm duke pasur parasysh se Athina e asaj kohe ishte ende nën varfërinë osmane. Kjo eksperiencë u bë bërthamë e Canto II të Childe Harold's Pilgrimage (1812) — poema që e çoi Byronin nga anonimiteti në famë europiane.

"A man of war and woes: yet, in his lineaments / Ye cannot trace, while gentleness is stern, / The nightly stalker, and the sudden stream / Of rapine's torrent..."

Byroni nuk ishte romantiku i vetëm që u ndikua. Chateaubriand, Victor Hugo në Les Orientales, Alexandre Dumas — të gjithë e morën Shqipërinë e Ali Pashës si subjekt lirik. Ismail Kadare, romancieri i madh shqiptar, iu kthye po kësaj periudhe osman-shqiptare në veprën Nishani i Turpit, ku sistemi i ekspozimit publik të kokave — praktikë e zbatuar edhe ndaj kokës së Ali Pashës pas vrasjes — bëhet metaforë e pushtetit dhe poshtërimit. Kjo periudhë — shek. XVIII–fillim i XIX — është momenti kur «Shqipëria» hyri në imagjinatën europiane jo si periferi harruar, por si vend i «shqiponjës» dhe «luanit». Për këtë, faleminderit Ali Pashës.

Projekti "shqiptar" i Ali Pashës

Historianët e shek. XX kanë debatuar nëse Ali Pasha kishte projekt kombëtar shqiptar. Prova është e përzier. Ai ishte shqiptar pa dyshim — fliste shqip, preferonte ushtarë shqiptarë, mbështeste zakonet malësore. Por qeveriste një territor shumëetnik dhe nuk provoi të krijonte një «Shqipëri» të pavarur të njohur ndërkombëtarisht. Projekti i tij, në masë të madhe, ishte personal: pushtet i plotë për veten dhe familjen e tij.

Megjithatë, në planin historik, Ali Pasha ishte prekursor. Ai tregoi se një shqiptar mund të qeveriste territore të gjera, të mbante diplomaci me fuqitë europiane, të zhvillonte ekonomi dhe ushtri. Gjenerata që erdhi pas tij — Abdyl Frashëri, Ismail Qemali, Fan Noli — mori mësime nga shembulli i tij. Kur Ismail Qemali shpalli Pavarësinë më 1912 në Vlorë, ai mbarte në kujtesë edhe Ali Pashën: demonstrimi se shqiptarët ishin të aftë të qeverisnin vetveten.

Fundi — 1820–1822

Sulltani Mahmud II e duroi Ali Pashën derisa — sipas encyclopedia.com — ai «urdhëroi vrasjen e një kundërshtari të tij në Stamboll» më 1820. Kjo e kaloi vijën. Mahmudi II dërgoi ushtri të madhe kundër Janinës. Por hezitimi i Ali Pashës për t'u dorëzuar pati efekt të papritur: siç vë në dukje encyclopedia.com, «rezistenca e tij mbajti trupat osmane të lidhura pikërisht kur Greece shpalli pavarësinë» — rrethimi dy-vjeçar i Janinës (1820–1822) uli kapacitetin e Portës Sublime për të shuajtur kryengritjen greke. Ky shqiptar nga Tepelena, pa e ditur, ndihmoi lindjen e shtetit grek modern.

Më 24 janar 1822, Ali u vra brenda mureve të kalasë. Sipas Britannica-s, vdekja e tij u konfirmua zyrtarisht më 5 shkurt 1822, kur koka e tij arriti në Stamboll si dëshmi. Ishte 78 vjeç. Ishte fund teatror — ashtu si gjithë jeta e tij.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — «Ali Paşa Tepelenë», biografi (data, territori, administrata)
• Encyclopedia.com — «Ali Pasha» (aleanca britanike 1814, rrëzimi, ndikimi mbi luftën greke)
• Trespasser-on-Earth — Ali Pashë Tepelena, profil historik (infrastruktura, vlerësimi i Byron-it)
• Wikipedia shqip — Ali Pashë Tepelena (burim referues bazë)

— Redaksia ZHURMA