Debati i sotëm për standardin: ribalancim apo ruajtje

Asnjë komb nuk e do gjuhën e vet aq sa shqiptari, dhe asnjë komb nuk grindet aq egërsisht për të. Gjysmë shekulli pas Kongresit të Drejtshkrimit të vitit 1972, çështja që duket se duhej mbyllur njëherë e mirë — cila shqipe shkruhet — rikthehet me të njëjtin zjarr në çdo brez. Debati nuk është thjesht filologjik. Ai prek plagë historie, gjeografie dhe pushteti, dhe pikërisht aty qëndron pesha e tij.

Si lindi mosmarrëveshja

Standardi i sotëm u kodifikua në nëntor 1972, kur tetëdhjetë e shtatë delegatë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe diaspora arbëreshe u mblodhën në Tiranë nën parullën "Një komb, një gjuhë". Vepra ishte e madhe dhe e vërtetë: për herë të parë shqiptarët kudo që ishin shkruanin njësoj. Por baza e këtij standardi ishte kryesisht toskërishtja — dialekti i jugut — me disa elemente të marra prej gegërishtes letrare. Veriu i gjerë, që shtrihet nga Shkodra te Prishtina e Tetova, u ndje i përjashtuar prej normës që duhej ta përfaqësonte.

Kritika më e ashpër erdhi nga mërgimi. Studiuesi shkodran Arshi Pipa, në veprën *The Politics of Language in Socialist Albania* (Nju-Jork, 1989), e quajti shqipen e njësuar një "përbindësh" — sipas tij "as e njësuar, as e përbashkët, as kombëtare", por "një variant toskë i arnuar me disa huazime fonetike nga gegërishtja letrare". Pipa e lidhte zgjedhjen me politikën: pushteti komunist mbante mbështetjen e tij të hershme te jugu tosk, dhe pas nënshtrimit të veriut antikomunist, sipas tij, ia imponoi atij dialektin e fituesit. Teza është e diskutueshme dhe e ngarkuar, por ajo prek një të vërtetë që nuk fshihet dot: standardi nuk lindi në një vakum politik.

Argumentet e ribalancimit

Ata që kërkojnë ribalancim nuk duan ta rrëzojnë standardin — duan ta pasurojnë. Argumenti i tyre kryesor është paskajorja gege, ajo trajtë e mrekullueshme "me punue", "me dashunue", që toskërishtja nuk e ka dhe që standardi e zëvendëson me laktime të rënda ("për të punuar"). Paskajorja është shtylla kurrizore e letërsisë së vjetër gege — prej Gjon Buzukut e Pjetër Bogdanit deri te Gjergj Fishta — dhe humbja e saj prej normës u duket shumëkujt si varfërim, jo si njësim.

Akademiku kosovar Rexhep Ismajli, ndër zërat më të peshuar të kësaj çështjeje, ka argumentuar prej vitesh se standardi duhet parë si organizëm i gjallë, jo si dogmë e ngrirë; se trajtat gege duhen integruar aty ku pasurojnë shprehësinë. Edhe Konferenca shkencore "Shqipja në etapën e sotme", e mbajtur në Durrës më 15–17 dhjetor 2010 me dyzet studiues, e formalizoi këtë: ndër dymbëdhjetë përfundimet e saj, pika e tetë kërkonte "të studiohet mundësia e integrimit të paskajores gege në standard". Pra kërkesa nuk është marrëzi periferike — është rekomandim i një pjese të mirë të akademisë vetë.

Argumentet e ruajtjes

Por pala tjetër ka po aq peshë, dhe ndoshta më shumë praktikë. Mbrojtësit e standardit aktual vërejnë se njësimi gjuhësor ishte fitorja më e madhe kulturore e shqiptarëve në shekullin XX — më e madhe se shumë fitore politike. Për herë të parë një nxënës në Pejë lexonte të njëjtin tekst si një nxënës në Vlorë; një gazetë në Tiranë kuptohej menjëherë në Tetovë. Të hapësh sërish themelet, thonë ata, do të thotë të rrezikosh atë bashkim të vështirë të arritur, pikërisht në një kohë kur shqiptarët janë të ndarë nga kufijtë e jo nga gjuha.

Ka edhe një argument të matur: gjuhët standarde nuk ribalancohen me dekrete, por evoluojnë vetë. Gegërishtja nuk është e ndaluar — ajo lulëzon në poezi, në këngë, në kinema, në të folmen e përditshme, dhe vetë standardi e ka thithur ngadalë leksikun e veriut me kalimin e dekadave. Friksioni i ashpër i viteve '90, vërejnë ata, është zbutur: shkrimtarë e gazetarë kudo e shkruajnë standardin pa e ndier më si pushtim, dhe e ruajnë gegërishten ku ajo i takon.

Çfarë na mëson debati

Faik Konica do ta kishte ndjekur këtë grindje me një buzëqeshje të hidhur. Ai e donte gjuhën shqipe me një dashuri prej dijetari dhe e qortonte popullin e vet pa mëshirë kur e shihte të bëhej fanatik. Mësimi i tij vlen edhe sot: të mos e kthejmë çështjen gjuhësore në luftë krahinash. Standardi i 1972-shit nuk është i shenjtë e i paprekshëm; por as nuk është "përbindësh" për t'u rrëzuar. Ai është një vegël kombëtare që mund — dhe duhet — të përmirësohet me gjakftohtësi, duke ftuar brenda saj pasurinë e të dyja degëve të trungut, gegë e toskë, pa frikë e pa hakmarrje.

Sepse e vërteta e thellë është kjo: shqipja është një gjuhë, jo dy. Ribalancimi i mençur nuk e ndan kombin — e plotëson. Dhe çdo brez që e merr seriozisht këtë debat, në vend që ta shpërfillë, dëshmon se gjuha shqipe është ende e gjallë, ende e dashur, ende e zonja të grindet për veten.

Burimet:

• Arshi Pipa, *The Politics of Language in Socialist Albania*, East European Monographs / Columbia University Press, New York, 1989.
• "Albanian Orthography Congress", Wikipedia (English) — për të dhënat e Kongresit të 1972-shit dhe delegatët (Buda, Çabej, Kostallari).
• Konferenca shkencore "Shqipja në etapën e sotme: politikat e përmirësimit dhe të pasurimit të standardit", Durrës, 15–17 dhjetor 2010 — përfundimet (pika 8 mbi paskajoren gege); raportim te *Peizazhe të fjalës*.
• Rexhep Ismajli, *Gjuhë standarde dhe histori identitetesh*, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2005.
• "Tosk language", Encyclopædia Britannica — për bazën dialektore të standardit.

— Redaksia ZHURMA