Huazimet në shqip: shtresat latine, sllave dhe turke

Asnjë gjuhë e gjallë nuk është ishull. Shqipja, e folur për mijëra vjet në udhëkryqin më të rrahur të Ballkanit, ka pritur në gjirin e saj fjalë nga çdo perandori që kaloi mbi këto male — romake, bizantine, sllave, osmane. Por këtu qëndron mësimi që shpesh harrohet: një gjuhë nuk matet me sasinë e fjalëve që merr hua, por me forcën e bërthamës që nuk e lëshon kurrë. Shqipja mori shumë; veten nuk e dha.

Çfarë do të thotë të marrësh hua

Huazimi nuk është dobësi — është dëshmi historie. Çdo shtresë fjalësh të huazuara është një gjurmë gjeologjike: thuaji emrin e fjalës dhe të them se kush sundonte atëherë. Por duhet dalluar qartë ajo që merret nga ajo që trashëgohet. Fjalët e gjuhës shqipe për lidhjet e gjakut (nënë, motër, bir), për pjesët e trupit (sy, gjak, zemër), për numrat dhe veprimet themelore vijnë nga thesari i lashtë indoevropian — pra nga ajo që studiuesit e lidhin me ilirët si paraardhës. Asnjë perandori nuk i preku ato fjalë. Ato janë guri i themelit; huazimet janë suvaja mbi mure.

Shtresa latine: dy mijë vjet bashkëjetese

Shtresa më e thellë dhe më e gjerë e huazimeve është ajo latine. Vlerësohet se rreth gjysma a më shumë e fjalorit të sotëm shqip ka prejardhje nga latinishtja në format e saj të ndryshme — disa fjalë dy mijë vjeçare, të hyra qysh kur Iliria ishte provincë e Romës. Por gjeniu i gjuhësisë sonë, Eqrem Çabej, tregoi se këto huazime nuk janë një masë e njëtrajtshme: ato kanë shtresa kohore që mund të datohen me ligje fonetike.

Vëzhgimi i tij është i mrekullueshëm në saktësinë e vet. Në huazimet më të vjetra, /au/-ja latine kthehet në /a/: aurum u bë ar, gaudium u bë gas. Po ashtu, /ō/-ja e gjatë latine u bë /e/ në fjalët më të hershme: pōmum dha pemë, hōra dha herë. Në huazimet e mëvonshme këto tinguj ruhen (p.sh. causa → kafshë). Pra fjala vetë na thotë moshën e vet. Kjo është etimologjia në shërbim të historisë — për të cilën flasim gjerë te etimologjia shqipe.

Huazimet latine nuk janë fjalë periferike: ato shkuan në zemër të jetës së përditshme dhe shtetërore. Mik vjen nga amicus, qytet nga civitas, mbret nga imperator, kishë nga ecclesia. Ky fakt — që shqiptari e quan mikun, qytetin dhe mbretin me fjalë latine — flet për një bashkëjetese të gjatë, jo për pushtim gjuhësor. Sepse, sërish: foljet themelore, mohimi, lidhëzat, gramatika mbetën të shqipes.

Shtresa sllave: fqinjësia e mesjetës

Me ardhjen e sllavëve në Ballkan nga shekulli VII e tutje, shqipja mori një shtresë të re fjalësh, kryesisht nga fusha e bujqësisë, e jetës fshatare dhe e disa emrave të vendeve. Fjalë si gozhdë dëshmojnë kontaktet e hershme sllave. Kjo shtresë është më e hollë se ajo latine dhe — kjo duhet thënë me ndershmërinë e Konicës — nuk e tronditi kurrë strukturën e gjuhës. Pjesa më e madhe e toponimisë shqiptare ruan emra parasllavë, ndonjëherë të mbështjellë me një lëkurë sllave të mëvonshme; emri i vendit shpesh është më kokëfortë se sunduesi.

Këtu lind nevoja për një saktësim që Zhurma nuk e shmang: prania e huazimeve sllave nuk e bën shqipen gjuhë sllave, ashtu siç gjysmë mijë fjalë latine nuk e bëjnë gjuhë romane. Shqipja qëndron degë më vete e familjes indoevropiane — e huazon fqinjin, nuk shndërrohet në të.

Shtresa turke: pesë shekuj dhe një fjalor i tërë

Sundimi osman pesëshekullor la gjurmën më të dukshme në fjalor. Orientalisti Tahir Dizdari, në veprën e tij madhore Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe, mblodhi rreth katër mijë e pesëqind fjalë me prejardhje nga turqishtja, arabishtja dhe persishtja — fjalë të ushqimit, të zejeve, të administratës, të jetës së përditshme. Numri është i madh dhe nuk duhet fshehur.

Por ja paradoksi i bukur, i vërtetuar nga gjuhëtarët: ndikimi turk preku vetëm leksikun — jo sistemin fonetik, jo strukturën gramatikore. Pas pesë shekujsh perandorie, shqipja eci me të njëjtën gramatikë me të cilën kishte hyrë. Shumë nga këto orientalizma sot kanë rënë në përdorim ose janë zhvendosur nga fjalë të reja gjatë standardizimit të shqipes. Kjo na kthen te debati i sotëm — sa duhet pastruar e sa duhet ruajtur — që e shtjellojmë te debati për standardin.

Mësimi i Konicës: të marrësh pa u tretur

Faik Konica, që e donte shqipen me një dashuri kritike, nuk do të kishte turp nga huazimet — do të kishte turp vetëm nga padituria për to. E vërteta gjuhësore është më krenare se çdo mit: një gjuhë që pati kohë e forcë të huazonte nga Roma, nga Bizanti, nga sllavët dhe nga osmanllinjtë, dhe që pas gjithë kësaj ruajti foljet, numrat, lidhjet e gjakut dhe gramatikën e vet, nuk është gjuhë e dobët. Është gjuhë me shtyllë kurrizore. Huazimet janë rrobat që ndërroi nëpër shekuj; trupi mbeti i njëjti.

Burimet:

• Britannica, "Albanian language" — historia, gramatika dhe leksiku i shqipes.
• Eqrem Çabej, studime etimologjike mbi shtresat e huazimeve latine (datimi fonetik au→a, ō→e); përmbledhur te "Çabej and Modern Albanology", gazetadielli.com.
• Tahir N. Dizdari, Fjalor i orientalizmave në gjuhën shqipe (rreth 4500 fjalë me prejardhje turke, arabe dhe perse), botim 2005.
• Robert Elsie & studime mbi huazimet greke e latine në shqip (mik < amicus, qytet < civitas, mbret < imperator, kishë < ecclesia).

— Redaksia ZHURMA