Enver Hoxha: diktatori dhe sistemi i tij

Pak burra në historinë tonë e kanë mbajtur fatin e një kombi në grusht aq gjatë dhe aq plotësisht sa Enver Hoxha. Dyzet vjet — nga marrja e pushtetit më 1944 deri në vdekjen e tij më 11 prill 1985 — ai qe njëkohësisht kreu i partisë, gjykatësi i fundit i çdo ndërgjegjeje dhe ikona e detyruar e çdo muri. Të shkruash për të me ndershmëri do të thotë të refuzosh dy gënjeshtra: gënjeshtrën e dikurshme që e bënte gjysmëperëndi, dhe joshjen e sotme që e zvogëlon në një kuriozitet ekzotik. Hoxha qe njeri i mençur, i lexuar, dinak dhe i pamëshirshëm — pikërisht prandaj sistemi i tij ishte aq i qëndrueshëm dhe aq shkatërrues.

Nga Gjirokastra te kreu i partisë

Enver Hoxha lindi më 16 tetor 1908 në Gjirokastër, qytetin e gurtë mbi luginën e Drinos, në një familje myslimane qytetare. U shkollua në Liceun francez të Korçës, atë vatër ku u formua një brez i tërë intelektualësh, dhe më pas shkoi student në Montpellier e Bruksel. Atje thith marksizmin që do ta mbante deri në varr. Kthimi i tij përkon me orën më të errët të vendit: pushtimin italian të 7 prillit 1939 dhe shembjen e Mbretërisë Shqiptare të Zogut.

Më 1941, nën pushtimin fashist, u themelua Partia Komuniste e Shqipërisë, dhe Hoxha — atëherë një mësues i ri pa emër të madh — u ngjit shpejt. Në mars të 1943 u zgjodh Sekretar i Parë, vetëm tridhjetëe katër vjeç. Brenda Lëvizjes Nacionalçlirimtare komunistët e ndërtuan një aparat lufte dhe pushteti njëherazi; dhe ndërsa lufta kundër pushtuesit shndërrohej në luftë civile kundër Ballit Kombëtar, ata dolën fitimtarë jo vetëm mbi gjermanët, por mbi çdo rival shqiptar. Çlirimi i nëntorit 1944 qe njëkohësisht çlirim nga okupacioni dhe fillim i një robërie të re.

Anatomia e pushtetit

Mbi këtë fitore Hoxha ndërtoi Republikën Popullore, një shtet të modeluar besnikërisht sipas Stalinit, që ai e adhuroi deri në fund edhe kur vetë Moska e mohoi mësuesin e saj. Shtylla kurrizore e regjimit qe Sigurimi i Shtetit — policia sekrete me rreth dhjetë mijë punonjës me kohë të plotë dhe një rrjet bashkëpunëtorësh aq të dendur sa, sipas vlerësimeve, një anëtar i çdo familje të katërt apo të pestë i raportonte regjimit. Kjo nuk ishte thjesht frikë; ishte arkitekturë shoqërore.

Mjeti i dytë qe terrori i institucionalizuar: rreth 18.000 të burgosur politikë dhe afro 30.000 të internuar brenda vendit, sipas të dhënave të mbledhura nga organizatat e kujtesës. Hoxha ndërtoi 23 burgje dhe dhjetëra kampe internimi në stilin stalinist. Spaçi, i hapur më 1968 në një luginë të shkretë të Mirditës, u bë emri më i tmerrshëm: një minierë bakri ku të burgosurit politikë — shumë prej tyre intelektualë, klerikë e të ashtuquajtur armiq — punoheshin deri në vdekje. Veçoria që e dallonte sistemin shqiptar edhe nga Gulagu sovjetik qe dënimi kolektiv: arrestimi i një njeriu shpesh tërhiqte pas vetes internimin e tërë familjes së tij, deri te fëmijët.

Lufta me botën — dhe me Zotin

Politika e jashtme e Hoxhës qe një varg prishjesh të llogaritura me kujdes, secila e shpallur si ruajtje e pavarësisë. Më 1948 ai u nda nga Jugosllavia e Titos, që synonte ta bënte Shqipërinë krahinë të Beogradit; më 1961 u nda nga Bashkimi Sovjetik pas destalinizimit të Hrushovit; dhe më 1978 u nda nga Kina, kur Pekini iu afrua Perëndimit. Pas asaj date, Shqipëria mbeti pa asnjë aleat — një ishull i vetëmbyllur që e shpalli vetminë virtyt. Këtë cikël të plotë e rrëfen më gjerë historia e prishjeve me Jugosllavinë, BRSS-në dhe Kinën, ndërsa pasoja e saj e dukshme mbeti izolimi dhe bunkerizimi i vendit.

Lufta më e guximshme dhe më e dëmshme e Hoxhës qe ajo kundër besimit. Me një fjalim të shkurtit 1967 ai nisi fushatën që e shpalli Shqipërinë shtetin e parë ateist në botë: brenda vitit u mbyllën të gjitha xhamitë, kishat dhe teqetë — mbi dy mijë institucione fetare, sipas Muzeut të Kujtesës — dhe ndalimi u shkrua më vonë në nenin 37 të Kushtetutës së vitit 1976. Klerikë të të tria besimeve u burgosën dhe u ekzekutuan. Ironia e thellë është se ky njeri që çrrënjosi me dhunë fenë e mbylli regjimin e tij në një besim të ri, po aq dogmatik, me veten si shenjt.

Paranojë dhe trashëgimi

Sa më i izoluar bëhej vendi, aq më i frikshëm bëhej brendapërbrenda. Mijëra bunkerë betoni mbinë nëpër fusha e male — monumente të një paranoje që pretendonte rrethim nga çdo anë. Spastrimet u kthyen brenda vetë elitës: më 18 dhjetor 1981 vdiq kryeministri Mehmet Shehu, bashkëluftëtari më besnik i Hoxhës për dekada, zyrtarisht me "vetëvrasje", por në rrethana që shumëkush i lexon si eliminim politik — familja e tij u arrestua dhe emri iu fshi nga librat.

Hoxha vdiq në shtrat, i pacenuar, më 1985, duke ia lënë vendin Ramiz Alisë. Por sistemi e mbijetoi atë vetëm gjashtë vjet; rënia e komunizmit shqiptar e nxori në dritë çmimin e plotë të dyzet viteve të tij. Ndaj kujt thotë sot se "komunizmi na modernizoi", bilanci i vërtetë përgjigjet me fakte, jo me nostalgji. Hoxha e gjeti Shqipërinë të varfër dhe e la të varfër, por edhe të frikësuar, të ndarë nga vëllezërit e saj në Kosovën nën Jugosllavi, dhe të zhveshur nga çdo institucion i lirisë. Kjo është trashëgimia e vërtetë e diktatorit: jo bunkerët e betonit, por bunkeri i shpirtit që na e la për ta rrëzuar vetë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Enver Hoxha" (britannica.com)
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press
• Wikipedia (anglisht), zërat "Enver Hoxha", "Albanian–Soviet split", "Sino-Albanian split", "Mehmet Shehu", "Islam in the People's Socialist Republic of Albania"
• Balkan Insight, "How Albania Became the World's First Atheist Country" (2019)
• Dëshmi dhe të dhëna nga Instituti/Muzeu i Kujtesës mbi burgjet e kampet komuniste (Spaçi, Burreli)

— Redaksia ZHURMA