Shqipëria, 'shteti i parë ateist' i botës

Asnjë regjim tjetër në historinë moderne nuk shkoi aq larg sa shteti shqiptar i vitit 1967. Bashkimi Sovjetik mbylli kisha dhe pushkatoi priftërinj; Kina e Maos shkretoi tempujt budistë. Por asnjëri nuk guxoi ta shpallte zyrtarisht mosbesimin si fe shtetërore. Këtë e bëri vetëm Shqipëria e Enver Hoxhës — dhe e bëri me krenari, duke e quajtur veten "vendi i parë ateist në botë". Ishte një titull i tmerrshëm, i fituar mbi shpinën e një populli që për shekuj kishte mbajtur tre fe pa luftëra fetare.

Fjalimi që hapi natën

Gjithçka nisi me një fjalim. Më 6 shkurt 1967, brenda Republikës Popullore që ai vetë kishte ndërtuar, Hoxha thirri rininë shqiptare të luftonte "bestytnitë fetare". Ai e imitonte qëllimisht Revolucionin Kulturor të Maos, i nisur dy vjet më parë në Kinë — Shqipëria atëherë ishte aleatja e fundit e Pekinit, e izoluar nga të gjithë të tjerët, siç tregon historia e prishjeve të njëpasnjëshme me Jugosllavinë, BRSS-në dhe më vonë Kinën.

Por mjeti i Hoxhës nuk ishin policët; ishin nxënësit. Brigada vullnetare të rinjsh u dyndën nëpër fshatra, thyen dyert e xhamive dhe kishave, rrëmbyen ikonat e librat liturgjikë dhe ose i dogjën në sheshe, ose i çuan në magazinat e shtetit. Brenda atij viti, çdo institucion fetar i vendit pushoi së ekzistuari. Sipas të dhënave të mbledhura më vonë, rreth 2.169 objekte fetare u mbyllën, u rrënuan ose u shndërruan: afërsisht 740 xhami, 608 kisha e manastire ortodokse, 327 kisha katolike dhe teqet bektashiane.

Tempujt që u bënë palestra

Fati i ndërtesave ishte një përdhosje e ftohtë, burokratike. Katedralja katolike e Shkodrës, më e madhja në vend, u kthye në një pallat sporti. Një xhami në Berat u bë sallë gjimnastike. Kisha ortodokse të jugut u shndërruan në kinema, hambarë grurin ose klube punëtorësh. Objekti i kultit nuk u shkatërrua thjesht — u poshtërua duke u rikthyer në punë "të dobishme", që mesazhi të ishte i qartë: feja s'kishte më vlerë as si simbol.

Goditja më e rëndë i ra bektashizmit shqiptar, atij tarikati që dikur ishte bërë gati një fe kombëtare, me kryeqendrën botërore në Tiranë. Teqet u zbrazën, dervishët u shpërndanë, dhe një trashëgimi shpirtërore mes Lindjes e Perëndimit u thye për një natë të vetme.

Dekreti që fshiu fenë nga ligji

Dhuna fizike u vesh shpejt me petkun e ligjit. Më 13 nëntor 1967 doli Dekreti nr. 4337, i botuar më 22 nëntor, që anulonte statutet e të gjitha komuniteteve fetare. Në dhjetor, me urdhër të Hoxhës, u shpërbënë edhe këshillat fetarë: nga ai çast, Shqipëria nuk kishte më asnjë fe të ligjshme.

Më 1976, ateizmi u shenjtërua në Kushtetutë. Neni 37 deklaronte se "Shteti nuk njeh asnjë fe dhe përkrah propagandën ateiste për të rrënjosur te njerëzit botëkuptimin materialist shkencor". Kodi Penal i vitit 1977, me nenin 55, parashikonte nga 3 deri në 10 vjet burg — apo edhe vdekjen — për "propagandë fetare". Prindërit që u vinin fëmijëve emra fetarë sulmoheshin publikisht; shteti madje botoi lista emrash "të rinj", të pastër nga çdo gjurmë feje.

Ironia e Pashko Vasës

Hoxha e justifikonte gjithë këtë me një varg të vjedhur. Pashko Vasa, rilindasi i madh i shekullit XIX, kishte shkruar "Mos shikoni kisha e xhamia / feja e shqyptarit asht shqyptaria" — një thirrje për t'i kapërcyer ndasitë fetare në emër të kombit, jo për t'i zhdukur fetë. Hoxha e mori vargun fjalë për fjalë dhe e ktheu në politikë shteti, duke e shtrembëruar krejt: aty ku Vasa kërkonte unitet mbi fetë, Hoxha kërkonte zhdukjen e tyre. Ishte vjedhja e një ideje fisnike për ta vënë në shërbim të dhunës — pikërisht ajo lloj përdhosjeje intelektuale që një Konicë do ta kishte çjerrë me pendë.

Çmimi njerëzor

Pas statistikave fshiheshin njerëzit. Priftërinj, imamë dhe hoxhallarë u burgosën, u internuan e u pushkatuan; ky persekutim ishte vetëm një degë e terrorit komunist që mbushi burgjet e kampet me të dënuar politikë. Rasti më rrënqethës mbetet ai i Dom Shtjefën Kurtit, prift katolik i lindur më 1898, që pasi kishte vuajtur tashmë shtatëmbëdhjetë vjet burg, u pushkatua më 1971 ngaqë kishte pagëzuar fshehurazi fëmijën e një të burgosuri tjetër. Familjes nuk iu tha as vendi i varrit. Më 2016, Kisha Katolike i shpalli "të lumë" tridhjetë e tetë dëshmorë të vrarë nga regjimi — mes tyre edhe Kurtin.

Megjithatë, eksperimenti dështoi aty ku ishte më i guximshëm. Besimi nuk u shua; ai u tërhoq në kujtesë, në pagëzimet e fshehta, në lutjet pa zë. Kur ra muri më 1990, kishat dhe xhamitë u rihapën menjëherë, sikur populli kishte pritur vetëm një shenjë. Shqipëria mbetet e vetmja vend në botë që provoi ta çrrënjoste fenë me dekret — dhe dëshmia më e qartë se ndërgjegjja njerëzore nuk mbyllet me çelës, edhe kur i thyhen të gjitha dyert.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zëri për fenë dhe persekutimin nën komunizëm.
• Encyclopædia Britannica, "Albania: The Cultural and Ideological Revolution" dhe zëri "Enver Hoxha".
• Balkan Insight, "How Albania Became the World's First Atheist Country" (2019).
• Wikipedia, "Cultural and Ideological Revolution" dhe "Shtjefën Kurti" (me referime parësore).
• Radio Vatikani / CatholicPhilly, raportime mbi lumnimin e 38 dëshmorëve të Shqipërisë (2016).

— Redaksia ZHURMA