Çlirimi i vitit 1944 dhe marrja e pushtetit

Pak data në historinë shqiptare mbajnë dy kuptime kaq të kundërta sa 29 nëntori 1944. Atë ditë ushtria gjermane braktisi tokën e fundit shqiptare, Shkodrën, dhe vendi doli — për herë të parë në pesë vjet — i lirë nga këmba e huaj. Por po atë ditë, mbi atë liri sapo të fituar, u ul një pushtet i ri, vendas në gjak por i huaj në frymë, që do ta sundonte Shqipërinë me një ashpërsi që pushtuesit e mëparshëm rrallë e kishin arritur. Çlirimi dhe robëria nisën në të njëjtin agim.

Lufta për Tiranën

Tërheqja gjermane nga Ballkani gjatë vjeshtës së 1944-s ia hapi rrugën Lëvizjes Nacionalçlirimtare drejt qyteteve. Beteja vendimtare ishte ajo për kryeqytetin. Brigada e Parë Sulmuese, e komanduar nga Mehmet Shehu — një figurë me reputacion strategu të ftohtë e të pamëshirshëm — sulmoi Tiranën më 28 tetor dhe e mbajti rrethimin për nëntëmbëdhjetë ditë. Gjermanët u mbrojtën me këmbëngulje në ndërtesat e ministrive, te Banka, te Bashkia dhe te hoteli "London", ndërsa partizanët fitonin pëllëmbë për pëllëmbë me ndihmën edhe të aviacionit britanik, që godiste kolonat armike jashtë qytetit.

Më 17 nëntor 1944 Tirana u çlirua; nën mbulesën e errësirës, komanda gjermane braktisi rrethimin për të shpëtuar atë që mundi. Brenda dymbëdhjetë ditësh ra edhe Shkodra, dhe me të gjithë trualli shqiptar u kthye në duar shqiptare. Rezistenca antifashiste kishte dhënë mijëra jetë; çlirimi ishte vepër e vërtetë e gjakut shqiptar, jo dhuratë e fuqive të mëdha — dhe pikërisht ky fakt do t'i jepte regjimit të ri legjitimitetin që do ta përdorte e keqpërdorte për dekada.

Kongreset që ndërtuan një shtet partie

Marrja e pushtetit nuk ishte improvizim i fundnëntorit; ajo ishte përgatitur me kujdes në dy mbledhje vendimtare. Në Kongresin e Përmetit, në maj 1944, Lëvizja zgjodhi Këshillin Antifashist Nacionalçlirimtar si organ kushtetuesdhënës të vendit, me Enver Hoxhën kryetar të komitetit ekzekutiv dhe komandant suprem të ushtrisë. Po aty u ndalua kthimi i mbretit Zog dhe u mohua çdo qeveri tjetër — një goditje paraprake ndaj rivalëve politikë.

Më 20–23 tetor 1944, Kongresi i dytë, ai i Beratit, e shndërroi këshillin në Qeveri të Përkohshme Demokratike. Hoxha u zgjodh njëzëri Kryeministër. Kabineti, formalisht me përfaqësues të disa rrymave, ishte në të vërtetë nën kontrollin e plotë të komunistëve; shumica e ministrave ishin anëtarë partie. Kjo ishte një tipari unike e Shqipërisë: ndryshe nga çdo vend tjetër i Evropës Lindore, ku komunistët qëndruan për vite në qeveri koalicioni para se të rrëmbenin pushtetin, në Shqipëri regjimi lindi i pamaskuar komunist që në ditën e parë.

Eliminimi i kundërshtarëve

Pushteti i ri nuk lejoi asnjë qendër tjetër force. Balli Kombëtar dhe Legaliteti — dy lëvizjet nacionaliste e monarkiste që kishin luftuar herë kundër pushtuesit, herë kundër komunistëve në luftën civile — u shtypën pa mëshirë. Shumica e drejtuesve të tyre u ekzekutuan ose ikën në mërgim. Më 25 dhjetor 1944 u vendos ngritja e një gjykate të posaçme; Gjykata Speciale për Krimet e Luftës e Armiqtë e Popullit, që u mblodh në pranverë të 1945-s (1 mars – 13 prill), zhvilloi tridhjetë e një seanca dhe gjykoi gjashtëdhjetë veta — ish-ministra, oficerë, gazetarë, botues, mbështetës të Zogut e bashkëpunëtorë të okupatorëve.

Termi "armik i popullit" hyri kështu në fjalorin shqiptar si etiketë gjithëpërfshirëse, e zgjeruar sipas nevojës. Ishte fillimi i një logjike që do të kulmonte në terrorin komunist të dekadave të mëvonshme: drejtësia si armë politike, jo si mburim i së drejtës.

Zgjedhjet që vulosën monopolin

Hapi i fundit ishte legjitimimi formal. Më 2 dhjetor 1945 u mbajtën zgjedhje për Asamblenë Kushtetuese. Por votuesve u paraqitej një listë e vetme — ajo e Frontit Demokratik, emri i ri i Lëvizjes Nacionalçlirimtare. Shifrat zyrtare flisnin për 92 për qind pjesëmarrje dhe 93 për qind votë pro Frontit, numra që në mungesë alternative nuk matnin vullnetin e popullit, por bindjen e tij. Asambleja u mblodh në janar 1946; akti i saj i parë ishte shfuqizimi i mbretit Zog, heqja e monarkisë dhe shpallja e Shqipërisë "republikë popullore" — themeli juridik i Republikës Popullore.

Çlirim apo zëvendësim?

Konica do të thoshte se shqiptari ka dhuntinë e rrallë t'i mbledhë në një grusht edhe fitoren edhe humbjen. Viti 1944 është shembulli i përsosur. Lufta antifashiste shqiptare qe e vërtetë, e guximshme dhe e fituar me forcat e veta — një faqe nderi që asnjë revizionizëm s'mund ta fshijë. Por fitorja u rrëmbye menjëherë nga një aparat i vetëm partie, që e ngatërroi qëllimisht çlirimin kombëtar me marrjen e pushtetit, sikur të dyja të ishin e njëjta gjë. Nga ai ngatërrim do të rridhte gjithçka: izolimi, varfëria, internimet dhe figura e vetme që do të mbante në dorë fatet e një kombi për dyzet vjet — Enver Hoxha. Më 29 nëntor 1944 Shqipëria u çlirua nga një pushtues. Të kuptojë se kur, dhe si, ra nën një tjetër, është detyra e parë e çdo lexuesi që do ta lexojë historinë e vet pa syze.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Enver Hoxha" dhe "Albania: History (1944–1990)".
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2010).
• Bernd Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Purdue University Press, 1999).
• Kongresi i Përmetit (maj 1944) dhe Kongresi i Beratit (tetor 1944) — dokumente të Qeverisë së Përkohshme Demokratike.
• Zgjedhjet parlamentare të 2 dhjetorit 1945 dhe shpallja e Republikës Popullore, janar 1946 — të dhëna historike.

— Redaksia ZHURMA