Prishjet me Jugosllavinë, BRSS-në dhe Kinën

Historia e politikës së jashtme të Shqipërisë komuniste mund të përmblidhet me një fjali të hidhur: ajo qe një varg lamtumirash. Tri herë brenda tridhjetë vjetësh shteti i vogël ballkanik u lidh ngusht me një fuqi më të madhe, e priti ndihmën dhe mbrojtjen e saj, dhe pastaj — me një ashpërsi që linte gojëhapur kancelaritë e botës — e ndërpreu lidhjen. Beogradi, Moska, Pekini: secili u shpall dje vëlla e sot tradhtar. Në fund të kësaj rruge nuk mbeti as mik as armik i pranuar, por vetëm një vend i mbërthyer me veten, që e quante vetminë e tij pavarësi. Kjo është anatomia e tri prishjeve që përcaktuan fatin e Shqipërisë nën Enver Hoxhën.

Beogradi, 1948: shpëtimi nga aneksimi

Aleanca e parë qe edhe më e rrezikshmja, sepse synonte vetë ekzistencën e shtetit. Pas çlirimit të vitit 1944, Jugosllavia e Titos e trajtoi Shqipërinë si një republikë të shtatë në embrion. Mes 1945 dhe 1948 u krijuan bashkimi doganor, planet e përbashkëta ekonomike, dhe një rrjet këshilltarësh jugosllavë që drejtonin gjysmën e aparatit shtetëror. Brenda Byrosë Politike, ministri i Brendshëm Koçi Xoxe ishte zëdhënësi i pamaskuar i afrimit me Beogradin; vetë Hoxha luante mes pozicioneve, duke pritur se ku do të rëndonte peshorja.

Peshoren e zhvendosi Moska. Më 28 qershor 1948 Kominformi e përjashtoi Jugosllavinë nga radhët e tij. Hoxha e bëri zgjedhjen brenda pak ditësh: u rreshtua me Stalinin kundër Titos. Këshilltarët jugosllavë u dëbuan, traktatet u shfuqizuan, dhe ndihma sovjetike zëvendësoi atë jugosllave thuajse brenda natës. Çmimi i brendshëm u pagua me gjak: Koçi Xoxe u arrestua, u gjykua në maj 1949 për «titizëm» e tradhti, dhe u ekzekutua. Për Hoxhën, prishja e parë qe njëkohësisht shpëtim kombëtar — Shqipëria shpëtoi nga përthithja — dhe një rast i artë për të zhdukur rivalin më të fortë brenda partisë.

Moska, 1961: nga mbrojtësi te armiku

Aleanca me Bashkimin Sovjetik zgjati një dekadë dhe dukej e palëkundur. Por vdekja e Stalinit më 1953 dhe «destalinizimi» i Hrushovit e tronditën nga themelet marrëdhënien. Hoxha, që e kishte ndërtuar tërë legjitimitetin e tij mbi kultin stalinist, e pa raportin e fshehtë të vitit 1956 si një kërcënim vdekjeprurës. Ndarja u thellua kur Moska kërkoi afrim me Beogradin e urryer dhe kur shpërtheu përçarja kino-sovjetike: më 1960, në mbledhjen e Moskës, Tirana refuzoi haptas të dënonte Kinën.

Ndëshkimi sovjetik qe i menjëhershëm. Gjatë vitit 1961 u tërhoqën këshilltarët ushtarakë dhe u ndërpre ndihma ekonomike; baza detare e Pashalimanit në gjirin e Vlorës — ku ishin vendosur dymbëdhjetë nëndetëse sovjetike — u bë sheshi i përballjes. Moska tërhoqi tetë nëndetëse; Tirana mbajti katër. Në Kongresin e XXII të PKBS, në tetor 1961, Hrushovi i sulmoi shqiptarët edhe për ekzekutimin e Liri Gegës, anëtares shtatzënë e Byrosë Politike. Më 3 dhjetor 1961 Bashkimi Sovjetik ndërpreu marrëdhëniet diplomatike. Shqipëria mbeti i vetmi shtet i Lindjes që sfidoi haptas Moskën — dhe e bëri këtë duke u hedhur në krahët e një fuqie tjetër ende më të largët.

Pekini, 1978: lamtumira e fundit

Aleanca e tretë qe njëkohësisht më e çuditshmja gjeografikisht dhe më e komodja ideologjikisht. Kina e Mao Ce Dunit u bë mbrojtësja e re; ndihma kineze financoi mbi njëqind e pesëdhjetë projekte industriale dhe, në vitet e kulmit, përbënte gjysmën e ndihmës së jashtme shqiptare. Tirana e shpërbleu duke u bërë «zëri» i Pekinit në OKB. Kur, më shtator 1968, Pakti i Varshavës pushtoi Çekosllovakinë, Hoxha e dënoi pushtimin dhe shpalli daljen formale të Shqipërisë nga Pakti — një hap ku praktika përkonte plotësisht me retorikën, pasi Shqipëria s'kishte marrë pjesë në Pakt që nga 1961.

Por vetë Kina ndryshoi. Vdekja e Maos më 1976 dhe ngjitja e Den Sjao Pinit hapën epokën e reformave, të hapjes ndaj Perëndimit dhe të afrimit me Uashingtonin. Për Hoxhën, kjo qe «social-imperializëm» dhe tradhti e internacionalizmit proletar. Më 13 korrik 1978 Pekini njoftoi ndërprerjen e plotë të ndihmës; Tirana e dënoi aktin me po atë gjuhë biblike që dikur ua kishte kushtuar Beogradit e Moskës. Lamtumira e tretë qe edhe e fundit — sepse pas saj nuk mbeti askush për t'u thënë lamtumirë.

Doktrina e vetmisë

Prishjet nuk ishin aksidente diplomatike; ato u kthyen në parim shtetëror. Kushtetuta e vitit 1976 e ngriti vetëmbylljen në ligj themelor: neni 28 ndalonte shprehimisht marrjen e kredive ose investimeve të huaja, qofshin «kapitaliste» apo «revizioniste». Asnjë shtet tjetër në botë nuk e kishte futur varfërinë e zgjedhur në kushtetutën e vet. Kështu, secila lamtumirë e shtynte vendin një hap më thellë drejt izolimit dhe bunkerizimit, derisa Shqipëria u bë e vetmja qënie e mbyllur tërësisht ndaj të dy blloqeve dhe ndaj vetë botës.

Në mënyrën e tij, Faik Konica do ta kishte njohur këtu një tipar të vjetër e të dhimbshëm shqiptar: krenarinë që, e palidhur me urtësinë, kthehet në vetëdënim. Hoxha e quante këtë qëndresë; bilanci historik e quan ndryshe. Tri herë Shqipëria zgjodhi parimin mbi bukën, dhe tri herë populli pagoi faturën. Vetmia që e shpallën fitore qe, në të vërtetë, fundi i një rruge ku çdo mik ishte bërë armik dhe çdo derë qe mbyllur nga brenda. Çelësi mbeti në xhepin e një njeriu të vetëm, deri në fund.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zërat «Albanian–Soviet split», «Sino-Albanian split», «Koçi Xoxe».
• Encyclopædia Britannica, «Enver Hoxha» dhe «Albania: History — The communist era».
• Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (I.B. Tauris).
• Kushtetuta e Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë (1976), neni 28 — tekst zyrtar.
• «Albania and the Sino-Soviet Conflict», Foreign Affairs, prill 1962.

— Redaksia ZHURMA