Rënia e komunizmit shqiptar 1990–1991

Regjimet që duken më të pathyeshme janë shpesh ato që thyhen më shpejt. Ndër të gjitha diktaturat komuniste të Evropës, ajo shqiptare ishte më e ngurta, më e izoluara, më e armatosura me dyshim ndaj çdo gjëje që vinte nga jashtë. Dhe pikërisht ajo, e fundit që mendohej se do të lëkundej, u shemb brenda pak muajsh — nga dhjetori i vitit 1990 deri në pranverën e vitit 1992 — me një shpejtësi që la pa frymë vetë ata që e bënë.

Një vend i ngrirë në kohë

Kur muri i Berlinit ra në nëntor 1989 dhe regjimet e Evropës Lindore u shembën njëri pas tjetrit, Shqipëria mbeti e palëvizur. Enver Hoxha kishte vdekur që në vitin 1985, por sistemi i tij — i ndërtuar mbi izolimin dhe bunkerizimin e vendit, mbi frikën dhe mbi mitin e "rrethimit imperialisto-revizionist" — vazhdonte të frymonte përmes pasardhësit të tij, Ramiz Alisë. Vendi ishte i vetmi në Evropë ku ende ndalohej feja, ku prona private ishte krim, ku një udhëtim jashtë shtetit ishte ëndërr e padënuar dhe e pamundur.

Megjithatë, nën sipërfaqen e qetë, ngrehina po çahej. Ekonomia e komanduar kishte rënë në gjunjë; mungonin buka, energjia, shpresa. Alia, që e kuptonte se rënia e bllokut komunist e linte Shqipërinë të vetme në një botë të ndryshuar, provoi reforma të kujdesshme — pak liberalizim ekonomik, pak hapje — me shpresën se do ta shpëtonte sistemin duke e ndryshuar pak. Por reformat e gjysmuara, siç ndodh gjithmonë, vetëm e treguan dobësinë e pushtetit dhe i hapën oreks ndryshimit të vërtetë.

Dhjetori i studentëve

Shkëndija erdhi nga universiteti. Më 8 dhjetor 1990, studentët e Qytetit Studenti në Tiranë dolën të protestonin — fillimisht për ndërprerjet e energjisë dhe kushtet e mjerueshme të konvikteve. Por brenda pak ditësh kërkesa kaloi nga drita e dhomave te liria e vendit. Numri i protestuesve u rrit me orë; deri më 11 dhjetor ata ishin mijëra, dhe Ramiz Alia u detyrua të takohej drejtpërdrejt me ta — një gjest i papamendueshëm për një regjim që për dyzet vjet kishte folur vetëm me urdhra.

Po atë 11 dhjetor 1990 ra vendimi historik: legalizimi i partive politike. Të nesërmen, më 12 dhjetor, u themelua Partia Demokratike e Shqipërisë nga një grup intelektualësh e studentësh — mes tyre Azem Hajdari, udhëheqësi i guximshëm i lëvizjes studentore, dhe kardiologu Sali Berisha, që do të bëhej fytyra publike e opozitës. Pas dyzet e gjashtë vjetësh partie të vetme, Shqipëria kishte përsëri një opozitë.

Shtatorja bie

Dimri i vitit 1991 ishte muaj tensioni dhe shpërthimi. Ndërsa regjimi luhatej mes lëshimeve dhe shtypjes, populli e ndjeu se frika kishte filluar të çahej. Pika kulmore erdhi më 20 shkurt 1991. Mijëra qytetarë u mblodhën në Sheshin "Skënderbej" në Tiranë; policia hodhi gaz lotsjellës, por turma ishte shumë më e madhe se forcat e rendit. Ndërsa policët shpërndaheshin, studentë e punëtorë iu vërsulën shtatores madhështore prej bronzi të Enver Hoxhës dhe e rrëzuan përtokë, duke e tërhequr zvarrë nëpër qytet drejt kampusit universitar.

Rrëzimi i shtatores ishte më shumë se një akt simbolik — ishte fundi psikologjik i një epoke. Imazhi i "udhëheqësit të dashur" të shtrirë në dheun e shkelur nga ata që dikur i frikësoheshin përshkoi botën dhe i tha çdo shqiptari se asgjë nuk do të ishte më si më parë. Sistemi i terrorit, burgjeve dhe internimeve kishte humbur magjinë e tij të frikës.

Eksodi dhe zgjedhjet

Por liria erdhi e ngarkuar me dëshpërim. Në mars 1991 mijëra shqiptarë sulmuan anijet në portet e Durrësit dhe Vlorës dhe u nisën drejt Italisë; brigjet e Brindisit, Barit e Otrantos u mbushën me njerëz që iknin nga uria dhe pasiguria. Skena u përsërit në gusht 1991 me anijen *Vlora*, që mbërriti në Bari me afro njëzet mijë veta në bord — një tablo që mbeti e gdhendur si simbol i tranzicionit shqiptar.

Mes këtij trazimi u mbajtën, më 31 mars 1991, zgjedhjet e para shumëpartiake që nga viti 1923. Partia e Punës — komunistët e rikrehur — fitoi falë votës fshatare, ku aparati i vjetër ende mbante kontrollin; Partia Demokratike triumfoi në qytete. Ishte një rezultat i ndarë, që pasqyronte një vend të çarë midis frikës së së kaluarës dhe etjes për të ardhmen. Qeveritë e dobëta u ndërruan njëra pas tjetrës; greva të përgjithshme dhe mungesa ushqimore e bënë të pamundur çdo qetësi.

Fundi i Republikës Popullore

Më në fund, zgjedhjet e marsit 1992 dhanë verdiktin përfundimtar: Partia Demokratike fitoi me shumicë dërrmuese. Ramiz Alia dha dorëheqjen më 3 prill 1992 dhe Kuvendi zgjodhi Sali Berishën president më 9 prill. Kështu u mbyll Republika Popullore e Enver Hoxhës — eksperimenti më ekstrem i komunizmit evropian.

Rënia e komunizmit nuk solli parajsën që shumëkush ëndërroi. Përkundrazi, ajo hapi derën e një tranzicioni të vështirë e të dhimbshëm, që do të kulmonte me kolapsin e vitit 1997. Por të kujtosh dhjetorin e 1990-ës dhe shkurtin e 1991-it nuk është romantizim — është detyrë. Sepse një popull që kishte harruar të fliste mësoi përsëri të thoshte "jo", dhe një vend që e mendonin të vdekur nën bunkerët e tij u ngrit, me të meta e me plagë, por i lirë.

Burimet:

• Wikipedia (en), "Fall of communism in Albania" — kronologjia e protestave të dhjetorit 1990 dhe zgjedhjeve 1991.
• The Washington Post, "Albanians Topple Hoxha's Statue", 21 shkurt 1991.
• Balkan Insight, "Communist Legacy Still Haunts Albania, 25 Years On" (2016) dhe "They are Humans: Albania Memorializes Dramatic Exodus to Italy" (2021).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albania" / "Ramiz Alia".
• Robert Elsie, *Historical Dictionary of Albania* (Scarecrow Press).

— Redaksia ZHURMA