Miti 'komunizmi na modernizoi': bilanci i vërtetë

Ekziston një thënie që dëgjohet ende sot, e shqiptuar herë me nostalgji e herë me bindje: "Por të paktën komunizmi na modernizoi." Hapi shkollat, ndërtoi fabrikat, solli dritën në fshat, çrrënjosi malarjen. Argumenti ka peshë, sepse nuk është tërësisht i rremë — dhe pikërisht aty qëndron rreziku i tij. Një gënjeshtër e plotë rrëzohet lehtë; një gjysmë e vërteta kërkon ndershmëri që ta peshosh deri në fund. Le ta peshojmë, pra, pa frikë e pa servilizëm, ashtu siç do ta kishte bërë Konica: duke ia njohur regjimit atë që i takon, dhe duke ia hequr atë që s'i takon.

Pse ka rëndësi

• Arritjet janë reale dhe nuk mohohen: shkrim-leximi u ngrit nga rreth 15–20 për qind në mbi 90 për qind, arsimi tetëvjeçar u bë i detyrueshëm e falas, dhe malarja u shpall e çrrënjosur më 1967.
• Por modernizimi nuk nisi më 1944: Mbretëria e Ahmet Zogut kishte ndërtuar bërthamën e administratës moderne dhe kodin civil, dhe programi kundër malarjes kishte nisur qysh në vitet 1929–1930.
• Bilanci përfundimtar: më 1990 Shqipëria ishte vendi më i varfër i Evropës, me rreth 600 dollarë prodhim të brendshëm bruto për frymë dhe me bukë e mish të racionuara me kupona.

Çfarë është e vërtetë

Të nisemi me faktet që nuk i mohon dot asnjë historian serioz. Në vitin 1945 Shqipëria ishte një nga vendet më të prapambetura të Evropës: shumica dërrmuese e popullsisë analfabete, ekonomi gjysmëfeudale e trashëguar nga Perandoria Osmane, sëmundje endemike që kositnin fshatin. Brenda dy brezave, regjimi e ngriti shkrim-leximin nga rreth 15–20 për qind në mbi 90 për qind. Arsimi tetëvjeçar u bë i detyrueshëm dhe falas. Malarja, që kishte mbytur breza të tërë, u shpall e çrrënjosur më 1967. Vdekshmëria foshnjore ra, jetëgjatësia u rrit, dhe energjia elektrike — me hidrocentralet e mëdha — arriti për herë të parë në fshatra ku më parë nuk kishte parë kurrë llambë.

Këto nuk janë trillime propagandistike që duhen mohuar nga inati antikomunist. Janë arritje reale, dhe shqiptari që mësoi të lexojë në atë periudhë e ka çdo të drejtë ta kujtojë me krenari personale. Të mohosh këtë do të ishte po aq i pandershëm sa ai që mohon krimet.

Çfarë e shtrembëron miti

Por miti nuk thotë "komunizmi solli disa arritje". Miti thotë "komunizmi na modernizoi" — domethënë se modernizimi ishte vepra e tij e veçantë, dhe se pa të do të kishim mbetur në errësirë. Këtu fillon shtrembërimi.

Së pari, modernizimi i Shqipërisë nuk nisi më 1944. Mbretëria e Ahmet Zogut kishte hapur rrugë, kishte ndërtuar bërthamën e administratës moderne, kishte futur kodin civil e kishte nisur arsimin laik — me mjete shumë më të pakta dhe pa terror. Çrrënjosja e malarjes, që regjimi e mban si kurorë, kishte nisur si program që në vitet 1929–1930. Modernizimi ishte projekt kombëtar i nisur para komunizmit; komunizmi e trashëgoi dhe e vazhdoi, jo e shpiku.

Së dyti — dhe ky është thelbi — modernizimi nuk është privilegj i diktaturave. Greqia, Italia, Jugosllavia, e gjithë Evropa fqinje u modernizuan në po ato dekada, pa kampe pune, pa burgje politike, pa racionim buke. Pyetja e vërtetë nuk është "a u modernizua Shqipëria?", por "a duhej terrori për ta modernizuar?" Përgjigjja e historisë krahasuese është e qartë: jo. Vendet që zgjodhën rrugë të tjera arritën modernizim më të thellë, më të qëndrueshëm dhe pa malin e kufomave.

Bilanci që miti e fsheh

Sepse ja ku qëndron e pathëna. Kur ra muri më 1990, Shqipëria nuk ishte një vend i modernizuar — ishte vendi më i varfër i Evropës, me një prodhim të brendshëm bruto për frymë rreth 600 dollarë. Modernizimi i premtuar kishte prodhuar, në fund, racionimin e bukës dhe mishit me kupona, që regjimi e rikthei në vitet '80 — gjashtëdhjetë vjet pasi vendet fqinje e kishin harruar fjalën "tagër buke".

Industria e rëndë, kurora e propagandës, ishte ndërtuar mbi një gabim strukturor: prioriteti maniak për metalurgjinë, minierat e armatimet, në kurriz të prodhimit të mallrave që i duheshin njeriut të zakonshëm — prej nga rrjedhnin radhët, mungesat kronike, fabrikat që prodhonin gjëra që askush s'i blinte dot diku tjetër. Kolektivizimi i bujqësisë e la fshatin në varfëri dhe vendin të paaftë të ushqente veten pa importe — pikërisht ato importe që doktrina e vetëmbështetjes i kishte ndaluar. Izolimi dhe bunkerizimi i thithën burimet që do të kishin ndërtuar spitale e shtëpi, për t'i derdhur në çimento mbrojtjeje kundër një armiku imagjinar.

Dhe asnjë statistikë shkollimi nuk e shlyen koston njerëzore. Shkolla e re u ngrit mbi burgjet, internimet dhe pushkatimet që asgjësuan elitën intelektuale të vendit — pikërisht ata burra e gra që do ta kishin modernizuar Shqipërinë më mirë e më shpejt. Çfarë "modernizimi" është ai që pushkaton poetin, intelektin, priftin e hoxhën, dhe pastaj mburret se hapi shkolla?

Si lexohet ndershmërisht

Bilanci i vërtetë, pra, nuk është as "komunizmi na modernizoi" as "komunizmi nuk solli asgjë". Të dyja janë gënjeshtra — njëra nga nostalgjia, tjetra nga inati. E vërteta është më e ftohtë dhe më e dhimbshme: regjimi solli disa arritje reale me një kosto njerëzore dhe ekonomike që asnjë arritje nuk e justifikon, dhe me një efikasitet shumë më të ulët se rrugët alternative që historia provoi përreth nesh.

Shqipëria do të ishte modernizuar gjithsesi — siç u modernizua e gjithë Evropa — ndoshta më ngadalë në letër, por pa çrrënjosjen e fesë, pa shkatërrimin e besimit shoqëror, pa breza të shkatërruar. Të thuash "të paktën na modernizoi" është si t'i thuash një të mbijetuari të një anijembytjeje se "të paktën noti të bëri mirë për shëndetin". Notove sepse të hodhën në det. Modernizimi ynë erdhi pavarësisht diktaturës, jo për shkak të saj — dhe çmimin e tij e paguajmë ende.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Enver Hoxha" dhe "Albania: Economy" (britannica.com)
• IMF eLibrary, Albania — "Economic Performance in the 1980s" (elibrary.imf.org)
• Rozeta Bici, Industrializing Albania During Communism, Central European University (etd.ceu.edu)
• "Imported malaria in Albania", Malaria Journal / PMC (malariajournal.biomedcentral.com) — për programet e kontrollit të malarjes 1929–1930; studimi nuk jep datë të sigurt të çrrënjosjes dhe i vendos rastet e fundit nga fundi i viteve 1980
• Country Studies / Library of Congress, "Albania: The Economy" (countrystudies.us)

— Redaksia ZHURMA