Republika Popullore: ndërtimi i shtetit komunist

Çdo regjim ka aktin e tij të themelimit, momentin kur fuqia e fituar me armë vishet me petkun e ligjit. Për komunizmin shqiptar ai akt erdhi në mëngjesin e ftohtë të 11 janarit 1946, kur Asambleja Kushtetuese, e mbledhur në Tiranë, shfuqizoi monarkinë, hoqi nga froni Mbretin Zog dhe shpalli Republikën Popullore të Shqipërisë. Ishte një ceremoni e shkurtër me pasoja gjysmëshekullore. Pushteti i marrë në fund të luftës do të kthehej tani në strukturë, dhe struktura do të bëhej burg.

Pse ka rëndësi

• Më 11 janar 1946 Asambleja Kushtetuese shfuqizoi monarkinë, e hoqi nga froni Mbretin Zog dhe shpalli Republikën Popullore të Shqipërisë.
• Asambleja kishte dalë nga zgjedhjet e 2 dhjetorit 1945 me një listë të vetme, atë të Frontit Demokratik, që sipas shifrave zyrtare mori 93 për qind të votave dhe të 82 vendet.
• Kushtetuta e 1946-s u modelua mbi atë jugosllave e sovjetike; gjithë pushteti rridhte nga Partia Komuniste, e riemërtuar Parti e Punës më 1948, me Enver Hoxhën kryeministër dhe sekretar të parë.
• Më 1976 vendi u riemërtua Republikë Popullore Socialiste, dhe neni 28 i kushtetutës së re ndaloi marrjen e kredive nga shtetet "borgjeze dhe revizioniste".

Nga çlirimi te urna e bllokuar

Rruga drejt republikës nuk kaloi nëpër një debat të lirë. Pasi çlirimi i vitit 1944 i la pushtetin Frontit Nacionalçlirimtar të udhëhequr nga komunistët, kundërshtarët e organizuar — Balli Kombëtar dhe Legaliteti — ishin asgjësuar ose mërguar. Më 2 dhjetor 1945 u mbajtën zgjedhjet e para për Asamblenë Kushtetuese. Por zgjedhje ishin vetëm me emër: votuesve iu paraqit një listë e vetme, ajo e Frontit Demokratik, emri i ri i lëvizjes së dikurshme. Shifrat zyrtare folën për një pjesëmarrje prej 92 për qind dhe një mbështetje prej 93 për qind për listën e Frontit, e cila zuri të 82 vendet e Asamblesë. Një parlament pa opozitë do të prodhonte një republikë pa kontroll.

Konica do ta kishte parë menjëherë mashtrimin gjuhësor: fjala "popullore" u vu pikërisht atëherë kur populli humbi çdo mjet për të folur. Demokracia "popullore" nuk ishte demokraci e zgjeruar, por demokraci e zhveshur nga kuptimi i saj, një fjalë e konfiskuar bashkë me pasurinë dhe lirinë.

Kushtetuta sovjetike dhe arkitektura e pushtetit

Asambleja nuk humbi kohë. Pas shpalljes së republikës, ajo u vu të hartonte një kushtetutë të modeluar besnikërisht mbi atë jugosllave dhe sovjetike. E miratuar po në vitin 1946, kushtetuta e parë vendosi parimin e "sovranitetit popullor" mbi letër, ndërsa në praktikë gjithë pushteti rridhte nga një burim i vetëm: Partia Komuniste e Shqipërisë, e cila më 1948 do të riemërtohej Partia e Punës. Shteti dhe partia u bënë një organizëm i vetëm; institucionet — Kuvendi Popullor, Presidiumi, qeveria — ishin gota nëpër të cilat kalonte vullneti i Byrosë Politike.

Në krye të kësaj piramide qëndronte Enver Hoxha, kryeministër dhe sekretar i parë, i cili do ta mbante vendin nën dorë për dyzet vjet. Republika Popullore nuk ishte një gabim i sistemit hoxhist; ishte vetë trupi i tij ligjor, skeleti mbi të cilin u var çdo masë e mëvonshme.

Pronë, tokë dhe ekonomi e komanduar

Themelimi i shtetit nuk u mat me fjalime, por me konfiskime. Që në vitin 1946 qeveria nisi ndërtimin e një ekonomie të planifikuar në mënyrë qendrore: nacionalizoi industrinë, transportin dhe bankat, sekuestroi pasuritë gjermane e italiane dhe anuloi çdo koncesion të huaj. Paralelisht, reforma agrare copëtoi çifligjet e mëdha të bejlerëve të jugut dhe ua shpërndau parcelat fshatarëve pa tokë — një masë popullore në pamje, por që ishte vetëm hapi i parë drejt asaj që do të pasonte. Toka e dhënë sot do të merrej përsëri nesër, kur kolektivizimi i bujqësisë e shndërroi fshatarin e ri pronar në punëtor pa pronë të kooperativës.

Ekonomia e komanduar premtonte barazi dhe prodhoi varfëri të barabartë. Megjithatë, monopoli shtetëror mbi prodhimin dhe tregtinë ishte i domosdoshëm për regjimin: kush kontrollon bukën, kontrollon edhe gojën që e ha.

Sigurimi: shteti që shihte gjithçka

Asnjë shtet partie nuk qëndron pa policinë e tij të frikës. Shtylla kurrizore e Republikës Popullore u bë Drejtoria e Sigurimit të Shtetit — Sigurimi — që në praktikë e qeverisi vendin krahas Byrosë Politike. Ministër i Punëve të Brendshme dhe kreu i parë i kësaj makine ishte Koçi Xoxe, njeriu më i frikshëm i regjimit të hershëm. Ironia e brendshme e çdo terrori erdhi shpejt: pas prishjes me Beogradin, Xoxe u arrestua më 1948 si "titist" dhe u pushkatua pas një gjyqi sekret më 1949. Makina që ai ndërtoi do të vazhdonte të punonte pa pushim mbi burgjet, internimet dhe ekzekutimet që u bënë gjuha e përditshme e shtetit.

Nga Republikë Popullore te Republikë Popullore Socialiste

Themelimi i vitit 1946 nuk ishte fjala e fundit. Më 1976 u miratua kushtetuta e tretë e regjimit, e cila e riemërtoi vendin Republikë Popullore Socialiste e Shqipërisë dhe e thelloi edhe më centralizimin. Neni i saj 28 ndalonte shprehimisht marrjen e kredive nga shtetet "borgjeze dhe revizioniste" — kodifikimi ligjor i izolimit dhe bunkerizimit që do ta mbyllte vendin nga bota. Shteti i ngritur mbi rrënojat e monarkisë po e shkruante tani vetminë e tij në letrën më të lartë të ligjit.

Republika Popullore mbetet, pra, akti themeltar i një epoke të tërë. Çdo gjë që pasoi — uria e fshatit, heshtja e burgut, çmenduria e bunkerëve — kishte rrënjën e vet juridike në atë mëngjes janari kur një parlament pa opozitë shpalli një republikë pa liri. T'i japësh emrin "popullore" një shteti që ia hoqi popullit zërin, është gënjeshtra më e madhe themeltare e historisë sonë moderne — dhe pikërisht prandaj duhet kujtuar saktë.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2010).
• Encyclopædia Britannica, "History of Albania — Socialist Albania" dhe "Albania."
• Bernd J. Fischer & Owen Pearson, vepra mbi Shqipërinë e shek. XX; "1945 Albanian parliamentary election," "Constitution of the People's Socialist Republic of Albania" (burime referuese akademike).
• Library of Congress, Albania: A Country Study (ed. Raymond Zickel & Walter R. Iwaskiw).

— Redaksia ZHURMA