Barmashi: fshati mbi qafën ku prita e 6 korrikut 1943 nisi hakmarrjen e Borovës

Barmashi është një fshat malor i rrethit të Kolonjës, në qarkun e Korçës, i shtrirë në rreth 879 metra mbi nivelin e detit, tetë kilometra në jugperëndim të Ersekës. Emrin e mban edhe qafa mbi të — Qafa e Barmashit, në 1.159 metra — nga e cila kalon i vetmi korridor rrugor mes Përmetit dhe Ersekës. Ky është një fshat që historia nuk e zgjodhi për pasurinë a për madhështinë e vet, por për vendin: kush do të kalojë nga Shqipëria e mesme drejt jugut nëpër këto male, duhet të kalojë nga Barmashi. Më 6 korrik 1943 pikërisht kjo gjeografi bëri që një kolonë e ushtrisë gjermane të pritej mbi këtë rrugë — dhe që hakmarrja që pasoi t'i kushtonte Kolonjës një fshat të tërë.

Pse ka rëndësi

• Barmashi shtrihet në rreth 879 metra në rrethin e Kolonjës, tetë kilometra në jugperëndim të Ersekës, mbi rrugën që kalon Qafën e Barmashit (1.159 m) — korridorin malor mes Përmetit dhe Ersekës.
• Më 6 korrik 1943 partizanët e Lëvizjes Nacionalçlirimtare, batalioni «Tomori» bashkë me njësi territoriale të Kolonjës nën komandën e Riza Kodhelit, pritën mbi këtë korridor kolonën e Regjimentit të 98-të të Divizionit të Parë Malësor të Wehrmacht-it.
• Në hakmarrje forcat gjermane dogjën fshatin fqinj Borovë dhe vranë 107 civilë, ndërsa në Barmash mori fund edhe jeta e 18 banorëve.

Qafa që zgjedh rrugën

Kolonja është një trevë e thepisur në kufi me Greqinë, ku fshatrat rrinë mbi njëmijë metra dhe dimri i mban të veçuar me javë. Barmashi zë vendin ku lugina e Ersekës shkurtohet drejt jugut dhe rruga detyrohet të ngjitet: Qafa e Barmashit është pika mbi të cilën lidhen Përmeti dhe Erseka, dhe përmes së cilës kalonte gjatë gjysmës së parë të shekullit XX rruga e vjetër Sarandë–Korçë, mes Leskovikut dhe Ersekës. Fotografitë e arkivave franceze të kohës e tregojnë fshatin pikërisht ashtu: një grumbull shtëpish guri të varura mbi një rrugë të vetme malore, me kishën e vogël në krye.

Për një ushtri në lëvizje, një qafë e tillë nuk është kalim — është detyrim. Nuk ka rrugë tjetër, nuk ka anashkalim, dhe kushdo që zë shpatullat mbi të e ka rrugën nën këmbë. Kjo është arsyeja pse Barmashi hyn në historinë e Luftës së Dytë Botërore jo si objektiv, por si vend i zgjedhur nga ata që e njihnin terrenin më mirë se kolona që kalonte.

6 korrik 1943: prita në korridor

Në verën e vitit 1943, pas operacionit Schwarz në Mal të Zi, njësi të Regjimentit të 98-të të Divizionit të Parë Malësor të Wehrmacht-it (1. Gebirgs-Division) lëviznin nëpër tokat shqiptare drejt jugut, për t'u ribashkuar me forcat kryesore gjermane në Janinë. Rruga i çonte përmes Kolonjës — një trevë ku Lëvizja Nacionalçlirimtare kishte tashmë çeta të organizuara.

Mbi kodrat në jugperëndim të Barmashit, në të dyja anët e rrugës automobilistike, u vendosën në pritë batalioni «Tomori» bashkë me njësi territoriale të Kolonjës dhe vullnetarë nga Panariti e Skrapari. Komandën e mbante Riza Kodheli. Kur kolona gjermane hyri në korridor, u gjend nën zjarr nga dy anët njëherësh — pozicioni klasik i luftës malore, ku terreni bën gjysmën e punës. Për të çelur rrugën, gjermanët nxorën autoblinda dhe artileri.

Sa zgjati beteja varet nga kush e rrëfen. Historia e Partisë së Punës të Shqipërisë — rrëfimi zyrtar i kohës partizane — flet për më shumë se shtatë orë luftë; burimet gjermane e kufizojnë në rreth tre orë. Të dyja versionet, sidoqoftë, pranojnë të njëjtën gjë: kolona u ndal, u godit, dhe e çeli rrugën vetëm me armë të rënda.

Tetëmbëdhjetë jetë në Barmash

Pas pritës, forcat gjermane u kthyen mbi popullsinë civile. Në fshatin fqinj Borovë, hakmarrja mori formën e një masakre të plotë: çdo shtëpi u vu në flakë me hedhëse zjarri, banorët u pushkatuan a u dogjën brenda kishës, dhe numri i viktimave arriti në 107 civilë — pleq, gra dhe fëmijë. Në Barmash hakmarrja mori edhe 18 jetë.

Kjo është pjesa që kujtesa publike shqiptare e ka mbajtur në hije. Borova u bë emër — simbol i sakrificës civile, poemë simfonike, përkujtim vjetor. Barmashi mbeti «fshati ku ndodhi prita»: përmendur si rrethanë e Borovës, jo si vend me të vdekurit e vet. Tetëmbëdhjetë familje të Barmashit e paguan të njëjtën ditë me të njëjtën monedhë, dhe një ekspozitë e kujtesës i ka për detyrë t'i numërojë veç.

Dy llogari për të njëjtat orë

Mbi humbjet gjermane në korridorin e Barmashit qëndrojnë dy llogari që nuk përputhen. Burimet shqiptare flasin për mbi 60 ushtarë gjermanë të vrarë. Raporti i majorit gjerman Reinhold Klebe, përkundrazi, pranon vetëm «katër plagë të lehta».

Historianët e lexojnë këtë mospërputhje si përpjekje për të zvogëluar në letër një humbje që në terren kërkonte shpjegim — sepse pikërisht pas raportit vjen urdhri i hakmarrjes. Është lexim editorial mbi dokumentin, dhe e thumbon një logjikë që shqiptarët do ta njihnin sërish gjysmë shekulli më vonë në Kosovë: kush kryen dhunën ndaj civilëve, e shkruan vetë llogarinë e humbjeve të vetat dhe e mbush hendekun me fshatarë. Numri i të vrarëve të Barmashit dhe të Borovës nuk u nxor nga një raport ushtarak — u nxor nga varret.

Barmashi sot

Barmashi qe për dekada qendër e njësisë së vet vendore, Komuna e Barmashit, derisa reforma territoriale e vitit 2015 e bashkoi bashkë me Ersekën, Leskovikun, Çlirimin, Mollasin, Novoselën e njësitë e tjera në një bashki të vetme, Kolonjën. Kisha e Shën Mërisë, guri e rrasa e së cilës mbajti fshatin bashkë, ka kaluar punime restaurimi; varrezat e fshatit i rrinë pranë.

Nga qafa vazhdon të kalojë rruga, si atëherë. Në kujtesën e antifashizmit shqiptar Kolonja mban njëkohësisht dy vende: Borovën, ku u vranë civilët, dhe Barmashin, ku u qëndrua. E lexuar bashkë me masakrën e Paramithisë në Çamëri — të kryer nga i njëjti divizion malor vetëm tre muaj më vonë — vija që del është e qartë: dhuna e verës e vjeshtës 1943 nuk njohu as kufi shtetëror as ndarje besimi, por goditi rrjetin shqiptar si një trup të vetëm, nga malet e Kolonjës gjer në Thesproti.