Dëbimi i çamëve, 1944–1945

Ka ngjarje që një popull nuk i kujton si data, por si plagë. Dëbimi i çamëve nga Çamëria, midis qershorit 1944 dhe marsit 1945, është një prej tyre: jo një incident kufitar, jo një kapitull i vogël i një lufte të madhe, por shradhja e plotë e një popullsie të tërë nga toka ku kishte jetuar me shekuj. Brenda pak muajsh, krahina jugore e Epirit — Çamëria që kishte jetuar nën osmanët dhe pas tyre si një botë më vete shqiptare — u zbraz nga banorët e saj myslimanë shqiptarë. Ata që mbijetuan kaluan kufirin drejt Shqipërisë; ata që nuk ia dolën mbetën në arat e tyre, të pavarrosur.

Konteksti i një lufte të ndërlikuar

Të jemi të ndershëm, ashtu si do të kërkonte Konica: historia e çamëve gjatë Luftës së Dytë Botërore nuk është një fletë e bardhë. Një pjesë e elitës çame, e shtypur prej dekadash nga shteti grek dhe e tunduar prej premtimeve italiane e gjermane për bashkimin me Shqipërinë, bashkëpunoi me pushtuesin e Boshtit. Formacione të armatosura çame morën pjesë në operacione kundër partizanëve grekë; gjatë verës së vitit 1943, një forcë e përbashkët gjermano-çame la pas vetes fshatra të djegur dhe qindra të vdekur. Këto nuk fshihen dhe nuk justifikohen.

Por po të ndalemi vetëm aty, gënjejmë me anë të heshtjes. Sepse në të njëjtën Çamëri e në të njëjtat vite, çamë të tjerë luftuan kundër fashizmit. Batalioni "Çamëria", i formuar në Konispol në qershor 1943, dhe batalioni i përzier "Ali Demi" — i pagëzuar sipas një çami që ra në Vlorë duke luftuar gjermanët — dëshmojnë se nuk kishte një "popull tradhtar", por njerëz që zgjodhën anë të ndryshme në një luftë civile e nacionale njëkohësisht. Dënimi kolektiv që pasoi nuk e njohu këtë dallim. Kjo është vetë përkufizimi i padrejtësisë: të ndëshkosh një komb të tërë për veprat e disave.

Qershor 1944: Paramithia

Spastrimi nisi me forcën. Më 27 qershor 1944, rreth 2.500 forca të EDES-it nën komandën e gjeneralit nacionalist Napoleon Zervas hynë në Paramithi. Atë ditë e ditët që pasuan, mbi katërqind civilë çamë u vranë në qytet — burra të çarmatosur, gra, pleq. Dëshmitë flasin për kisha të kthyera në salla ekzekutimi dhe për klerikë ortodoksë me uniformë ushtarake. Ai ishte vetëm fillimi. Gjatë gjithë verës e vjeshtës së 1944-ës, forcat e Zervasit shtynë popullsinë çame drejt kufirit me dhunë, plaçkitje dhe djegie, derisa fshatrat mbetën të shkreta.

Vlerësimet për të vrarët ndryshojnë sipas burimit — historiografia neutrale flet për të paktën rreth 2.900 të vrarë dhe dhjetëra fshatra të shkatërruar, ndërsa organizatat çame numërojnë mbi 5.000. Mospajtimi mbi shifrën nuk e zbeh natyrën e aktit: ishte një spastrim etnik, një nga të parët në Evropën e pasluftës.

Kthimi i shkurtër dhe vala e dytë

Pati një çast shprese. Me tërheqjen gjermane dhe shpërthimin e Luftës Civile Greke, forcat e majta të ELAS-it — me pjesëmarrjen e vetë çamëve — mundën EDES-in dhe morën Thesprotinë në fund të 1944-ës. Mes janarit e shkurtit 1945, rreth katër-pesë mijë çamë u kthyen në shtëpitë e tyre nga Shqipëria. Por kthimi zgjati sa një frymëmarrje. Deri në mars 1945, forcat qeveritare greke, me mbikëqyrje britanike, rimorën Epirin dhe nisën valën e dytë të dëbimeve, duke i shtyrë pothuajse të gjithë të kthyerit sërish matanë kufirit. Kësaj radhe nuk u la asgjë pas.

Dëbimi i vulosur me ligj

Atë që e nisi plumbi, e përfundoi noterizimi. Në vitet 1945–1946, një Gjykatë e Posaçme greke për bashkëpunëtorët shpalli fajtorë për tradhti rreth 2.100 çamë — pothuajse të gjithë në mungesë — dhe konfiskoi pasuritë e tyre të paluajtshme. Më 1953, parlamenti grek e plotësoi spastrimin me një ligj që i shpalli "të braktisura" pronat e atyre që kishin ikur pa pasaportë, duke ua kombëtarizuar tokën dhe duke ua anuluar shtetësinë. Kështu, një popull u zhduk dy herë: një herë nga toka, një herë nga regjistrat. Shqipëria, nga ana e saj, u dha çamëve shtetësi me dekret, duke i bashkuar përfundimisht me trungun e atdheut.

Plaga që mban gjallë një emër

Sot pasardhësit e të dëbuarve — qindra mijëra — jetojnë në Shqipëri dhe në diasporën moderne, duke e mbajtur emrin Çamëri si një atdhe të humbur por jo të harruar. Çështja çame mbetet e hapur: pa njohje, pa kthim, pa drejtësi për pronat. Ajo është një degë e dhembshme e tregimit më të madh të trojeve dhe diasporës — një populli mbi kufijtë, dëshmi se kufijtë e Ballkanit u vizatuan shpesh me bojë mbi gjak.

Detyra jonë nuk është të ushqejmë urrejtje, por të mbajmë kujtesë të saktë. Çamët nuk u dëbuan se ishin tradhtarë; ata u dëbuan se ishin shqiptarë myslimanë në një tokë që një shtet e donte etnikisht të pastër. Ta thuash këtë qartë — pa propagandë, por pa heshtje — është nderi i fundit që u detyrohemi atyre që ranë në qershorin e largët të 1944-ës. Lexoni edhe Çamët: historia e një dëbimi për fillin e plotë të kësaj kujtese.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zërat për Çamërinë dhe minoritetin çam.
• Wikipedia (anglisht), "Expulsion of Cham Albanians" dhe "Paramythia executions" — kronologjia, shifrat dhe roli i EDES/Zervas, me referenca akademike.
• Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National & Property Claims in Greece (raport studimor).
• Historical Justice and Memory Network, "Historical Dialogue on Cham Issues: Greek and Albanian Perspectives."

— Redaksia ZHURMA