Kongresi i Lushnjës: si u rrëzua qeveria e Durrësit dhe u shpall Tirana kryeqytet

LUSHNJË — Më 21 janar 1920, në shtëpinë e Kasëm Fugës në Lushnjë, u mblodhën 56 delegatë nga e gjithë Shqipëria, territoret fqinje shqiptare dhe kolonitë emigrante. Synimi ishte i qartë: të shpëtohej vendi nga copëtimi, pas Luftës së Parë Botërore dhe nga kontrolli ushtarak italian që e mbante qeverinë e Durrësit në këmbë.

Sipas en.wikipedia.org, kongresi u zhvillua nga 21 deri më 31 janar 1920, nën emrin dokumentar "Mbledhja Kombëtare Lushnje". Aqif Elbasani u zgjodh president i kongresit dhe Ferid Vokopola sekretar. Vokopola, që ishte delegat i Prefekturës së Beratit, Lushnjes dhe Skraparit, i uroi mirëseardhjen delegatëve, ndërsa Aqif Pashë Elbasani iu përgjigj shkurt pyetjeve të tyre, duke mbyllur ceremoninë e hapjes, raporton sq.wikipedia.org për Kongresin e Lushnjës.

Konteksti ishte i rëndë. Pas mbarimit të Luftës së Parë Botërore, Italia mbante kontroll ushtarak në Shqipëri dhe mbështeste qeverinë e përkohshme të Turhan Pashë Përmetit në Durrës, themeluar pas Kongresit të Durrësit më 25 dhjetor 1918. Sipas en.wikipedia.org, kjo qeveri nuk arriti të shtrinte autoritetin mbi të gjithë territorin e parashikuar nga Traktati i Londrës i 1913-s. Më keq akoma, në Konferencën e Paqes në Paris, kryeministri britanik David Lloyd George, ai francez Georges Clemenceau dhe Francesco Nitti i Italisë — në mungesë të përfaqësuesit amerikan Frank L. Polk — nënshkruan më 14 janar 1920 një marrëveshje që parashikonte copëtimin e Shqipërisë mes Greqisë, Malit të Zi dhe Serbisë.

Kjo ishte pika e kthimit. Delegatët në Lushnjë analizuan qëndrimin e qeverisë së Durrësit dhe nxorën konkluzionin se ajo kishte vepruar jashtë programit të Kongresit të Durrësit, kishte penguar mbledhjen e Senatit dhe me administrimin e keq e kishte futur vendin në anarki, shkruan sq.wikipedia.org. Më e rënda: qeveria kishte tentuar me çdo kusht të pengonte mbajtjen e Kongresit të Lushnjës. Pak ditë përpara, patriotin Abdyl Ypi — një nga iniciatorët e kongresit — e kishin vrarë njerëzit e qeverisë së Durrësit, me qëllim frikësimin e delegatëve.

Në mbledhjen e dytë, më 24 janar, pas fjalimeve për vrasjen e Ypit, kongresi vendosi unanimisht të dërgonte telegram ngushëllimi familjes së tij. Më pas, në mbledhjen e tretë më 30 janar, u vendosën "protestat më të ashpra" kundër zbatimit të Paktit të Fshehtë të Londrës së 26 prillit 1915, që sanksiononte copëtimin. Kongresi rrëzoi unanimisht qeverinë e Durrësit.

Në vend të saj, u formua një kabinet i ri nën kryeministrin Sulejman Delvina. Përbërja ishte specifike: Ahmet Zogu — 25-vjeçar e pa mbushur — Ministër i Brendshëm; Mehmet Konica, Ministër i Punëve të Jashtme; Hoxhë Kadria, Ministër i Drejtësisë; Ndoc Çoba, Financa; Sotir Peci, Arsimi; Ali Riza Kolonja, Lufta; Eshref Frashëri, Drejtor i Përgjithshëm i Punëve Botore; Idhomene Kosturi, Postë-telegrafë. Sipas sq.wikipedia.org, "temperamenti i ndezur i Ahmet Zogut" i bëri të gjithë delegatët ta zgjidhnin me votim unanim, pavarësisht moshës.

Struktura e re shtetërore përfshinte Këshillin e Lartë — me Aqif Pashë Elbasanin, imzot Luigj Bumçin, Abdi Toptanin dhe Dr. Turtullin — dhe Këshillin Kombëtar me 37 anëtarë. U zgjodhën gjithashtu përfaqësues legjitimë për Konferencën e Paqes në Paris: Bumçi, Konica dhe Turtulli. Vendimi i fundit, më 31 janar pasdite: Tirana u shpall kryeqytet i Shqipërisë.

Vendimet e Lushnjës nuk mbetën letër. Po atë pasdreke, Ahmet Zogu i dërgoi të gjitha prefekturave një qarkore nga Lushnja, duke i bërë të ditura popullit arsyet e kongresit dhe vendimet për "shpëtimin e Shqipërisë nga rreziqet që e kërcënonin". Por qeveria e rrëzuar e Durrësit nuk u dorëzua — u përpoq me të gjitha mjetet të ndalonte zbatimin, duke u mbështetur edhe në forcën e ushtrisë italiane, sipas sq.wikipedia.org.

Këtu buron lidhja direkte me Luftën e Vlorës. Sipas sq.wikipedia.org për këtë luftë, më 29 maj 1920 në Baçalla të Dukatit u mblodhën rreth 200 burra të krahinës së Vlorës për t'i dhënë përgjigje aneksimit italian. U formua "Komiteti Mbrojtja Kombëtare" me 12 anëtarë — në krye Osman Haxhiu, komandant major Ahmet Islam Canaj. Lufta zgjati tre muaj; më 3 shtator 1920 forcat shqiptare hynë fitimtare në Vlorë, duke i detyruar italianët të largoheshin edhe nga Saranda, Durrësi dhe Shëngjini. En.wikipedia.org e lidh drejtpërdrejtë: vendimet e Kongresit të Lushnjës "do të çonin pak muaj më vonë në Luftën e Vlorës dhe si pasojë në tërheqjen totale të ushtrisë italiane nga Shqipëria dhe në afirmimin përfundimtar të integritetit territorial të vendit në 1921".

Shtëpia e Kasëm Fugës u shndërrua në muze më 1970. Por trashëgimia e kongresit qëndron më shumë në strukturën që krijoi: një qeveri që pretendonte autoritet mbi të gjithë territorin, një kryeqytet që largohej nga zona e ndikimit italian, dhe një sinjal se copëtimi nuk do të pranohej pa rezistencë.

Burimet:

• sq.wikipedia.org — Kongresi i Lushnjës — datat, përbërja e qeverisë, dinamika e mbledhjeve, roli i Ahmet Zogut, qarkorja e 31 janarit
• en.wikipedia.org — Congress of Lushnjë — konteksti ndërkombëtar, Pakti i Fshehtë i Londrës, marrëveshja e 14 janarit 1920, lidhja me Luftën e Vlorës
• sq.wikipedia.org — Lufta e Vlorës — formimi i Komitetit Mbrojtja Kombëtare, datat e luftës, tërheqja italiane

— Redaksia ZHURMA