Çamëria nën osmanët dhe pas tyre

Ndër të gjitha trojet shqiptare, pak ka që mbajnë mbi supe një peshë kaq të rëndë kujtese sa Çamëria — ajo gjuhë toke që zbret nga malet e Sulit drejt detit Jon, përgjatë lumit të lashtë Thiamis, që grekët e quajtën Kalamás dhe nga i cili, sipas studiuesve, rrjedh vetë emri "çam". Këtu, në cepin jugor të botës arbërore, jetoi për shekuj një popullsi shqiptare që fliste një të folme arkaike toske, ruajti emrat e vjetër dhe identitetin etnik edhe kur ndërroi fenë — dhe që në fund të një shekulli të tërë lufte u fshi nga harta e atdheut të vet. Të rrëfesh Çamërinë do të thotë të rrëfesh me ndershmëri konicjane: lavdinë bashkë me humbjen, krenarinë bashkë me gabimet.

Një tokë e lashtë shqiptare

Prania shqiptare në Epir nuk është një trill i Rilindjes. Dokumentet venedikase e dëshmojnë qysh në fillim të shekullit XIII: një burim i vitit 1210 shkruan se "bregu përballë ishullit të Korfuzit banohet nga shqiptarë". Në shekullin XIV fiset arbërore zbritën në jug në numër të madh dhe ngritën formacione si Despotati i Artës. Toponimia dhe antroponimia e krahinës — emra fshatrash, malesh e familjesh — dëshmojnë një autoktoni që asnjë polemikë nuk e fshin dot. Kur erdhën osmanët, ata gjetën këtu shqiptarë, jo një tokë boshe që e mbushën më vonë.

Çamëria nën Gjysmëhënë

Si pjesë e historisë së gjatë të shqiptarëve nën osmanët, Çamëria u përfshi në sanxhakun e Janinës dhe më vonë në vilajetin me të njëjtin emër. Sundimi osman solli atë që solli kudo në trojet shqiptare: regjistrimin në defterë, sistemin e timarit dhe, gradualisht, islamizimin e një pjese të popullsisë. Çamët myslimanë ruajtën megjithatë vetëdijen shqiptare; feja ndryshoi, gjuha dhe gjaku jo. Bashkë me ta vazhduan të jetonin çamët e krishterë ortodoksë, në atë bashkëjetesë fetare që ka qenë shenjë dalluese e shqiptarisë. Qytetet e Paramithisë, Margëlliçit (Margariti), Gumenicës e Filatit u bënë qendra të një jete krahinore me agallarë, tregtarë dhe luftëtarë.

Çamët dhanë emra që e tejkaluan krahinën. Më i njohuri mbetet Hasan Çapari i Margëlliçit, agai çam që, bashkë me bejlerët e tjerë të jugut, i bëri ballë ambicies gllabëruese të oborrit më të fuqishëm shqiptar të kohës.

Në hijen e Luanit të Janinës

Asnjë kapitull i historisë çame nuk kuptohet pa Pashallëkun e Janinës dhe pa figurën kolosale të Ali Pashë Tepelenës. Kur Ali Pasha mblodhi në grushtin e tij gjithë Epirin dhe pjesë të Greqisë veriore, Çamëria ra nën sundimin e tij të hekurt. Agallarët çamë qëndruan herë krah tij e herë kundër: Pronjo Aga i Paramithisë dhe Hasan Çapari i Margëlliçit u rreshtuan mes armiqve të Luanit, ndërsa luftërat e tij të gjata kundër suljotëve — atyre malësorëve të ashpër të krishterë me rrënjë shqiptare — u zhvilluan pikërisht në kufijtë e kësaj toke. Ishte epoka kur fuqia shqiptare brenda Perandorisë arriti kulmin, por edhe kur fara e copëtimit u mboll: pas rënies së Aliut më 1822, jugu mbeti pa qendrën e vet të rëndë.

Kthesi i hapur i vitit 1913

Fati i Çamërisë u vulos jo nga osmanët, por nga rënia e tyre. Me Luftërat Ballkanike, më 21 shkurt 1913, krahina iu dha Greqisë. Brenda natës, një popullsi prej më shumë se 40.000 myslimanësh dhe rreth 30.000 të krishterësh shqiptarë u gjend brenda një shteti tjetër, pa pëlqimin e vet dhe pa garanci për të drejtat kulturore. Kufiri që ndau Çamërinë nga Shqipëria e re nuk ndoqi as gjeografinë, as gjakun, as gjuhën — ndoqi vetëm marrëveshjet e fuqive të mëdha. Që nga ai çast, çami u bë i huaj në shtëpinë e vet.

Kurthi i Lozanës

Tragjedia u thellua me Konventën greko-turke të shkëmbimit të popullsive (1923), të lidhur në frymën e Traktatit të Lozanës. Konventa ndante njerëzit sipas fesë: "myslimanë" do të thoshte automatikisht "turq" për t'u dëbuar. Por çamët nuk ishin turq — ishin shqiptarë autoktonë, dhe barazimi mysliman = turk është vetë miti që historia e rrëzon. Pas kërkesës së delegacionit turk, Athina pranoi t'i përjashtonte shqiptarët e Çamërisë nga shkëmbimi. Premtimi u shkel në praktikë: shteti grek e priti me pakënaqësi pretendimin e çamëve për autoktoni dhe vazhdoi t'i trajtonte si popullsi armiqësore, duke dëbuar një pjesë drejt Turqisë dhe duke ushtruar presion mbi të tjerët.

Fundi: dëbimi i 1944-ës

Goditja vdekjeprurëse erdhi në fund të Luftës së Dytë Botërore. Mes qershorit 1944 dhe marsit 1945, forcat nacionaliste greke të EDES-it nën gjeneralin Napoleon Zervas dëbuan me dhunë rreth 28.000–35.000 shqiptarë myslimanë nga Thesprotia. U vranë të paktën 2.877 çamë — organizatat çame flasin për shumë më tepër — qindra gra u dhunuan dhe dhjetëra fshatra u shkretuan. Pretekst u bë bashkëpunimi i një pjese të çamëve me forcat e Boshtit; por ndëshkimi kolektiv ra mbi një popull të tërë, fëmijë e pleq përfshirë. Mijëra të mbijetuar kaluan kufirin drejt Shqipërisë, ku jetojnë sot pasardhësit e tyre — me çelësat e shtëpive të humbura dhe me një kujtesë që nuk shuhet.

Historia e Çamërisë nuk është thjesht një ankesë; është një kapitull i ligjshëm i historisë sonë kombëtare, aq sa kryengritjet antiosmane apo lavdia e pashallëqeve. Të kujtosh Çamërinë me saktësi dokumentare, pa hipërbolë dhe pa harresë, është detyrë e një gazete që e mban veten skeptike politikisht dhe krenare kulturalisht.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zëri "Chameria / Chams".
• Encyclopædia Britannica — "Ali Paşa Tepelene" dhe "Epirus".
• Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National & Property Claims in Greece (raport studimor).
• albanianhistory.net (Robert Elsie) — "1944: Eyewitness Account of the Expulsion of the Chams from Greece".
• Tekste mbi Konventën greko-turke të shkëmbimit të popullsive (1923) dhe Traktatin e Lozanës.

— Redaksia ZHURMA