Diaspora moderne: nga kurbeti te Perëndimi

Asnjë popull i Ballkanit nuk e ka njohur largimin aq thellë sa shqiptari. Ne nuk e zbuluam mërgimin në vitin 1991, kur anija Vlora u ngarkua me njëzet mijë trupa në portin e Durrësit; e dinim atë rrugë prej shekujsh, vetëm se më parë e quanim me një emër më të butë dhe më të hidhur njëkohësisht — kurbet. Diaspora moderne nuk është një ngjarje; është një tjetërsim i ngadaltë i një zakoni të lashtë, i cili nga fati i fshehtë i fshatit u bë biografia e mbarë kombit.

Nga kurbeti osman te bota e gjerë

Largimi për bukë është po aq i vjetër sa varfëria e maleve tona. Në shekujt e perandorisë, burrat e jugut e të Shqipërisë së mesme niseshin me muaj — ndonjëherë me vite — drejt Stambollit, Egjiptit, Vllahisë e Rusisë, duke lënë gruan, fëmijën dhe tokën pas. Ky ishte kurbeti i hershëm, mërgimi që u bë këngë para se të bëhej statistikë: zëri i nënës që pret djalin që nuk kthehet kurrë.

Por nga gjysma e dytë e shekullit XIX, kurbeti i ndërroi gjeografinë. Komunitete të mëdha shqiptare u ngulitën në Athinë, Bukuresht, Kajro, Stamboll e Sofje — qytete ku, çuditërisht, lindi edhe ideja kombëtare. Sepse mërgimtari, larg pashallarëve dhe larg frikës, kishte lirinë të mendonte se kush ishte. Nuk është rastësi që Rilindja Kombëtare u ushqye nga shtypshkronjat e diasporës: kombi u rikujtua më parë jashtë trojeve sesa brenda tyre.

Bregu i largët: Amerika

Në fund të shekullit XIX dhe në dekadat e para të shekullit XX, valët u nisën drejt një bote krejt të re — Shtetet e Bashkuara, Argjentina, Australia, Franca. Valët më të mëdha drejt Amerikës erdhën në vitet 1904–1905 dhe 1912–1914: djem të rinj e të pamartuar, kryesisht nga krahina e Korçës, që mbushën fabrikat e Bostonit dhe qytezat e New England-it. Sotir Peçi, që shkoi në Boston më 1905 dhe botoi atje Kombin, gazetën e parë shqipe në Amerikë, numëroi më 1907 rreth shtatëqind shqiptarë në Boston dhe qindra të tjerë në Worcester e Natick.

Ai grusht punëtorësh bëri diçka që kombet e mëdha rrallë e arrijnë: ndërtoi institucione. Mes viteve 1908 dhe 1912 lindën Kisha Ortodokse Shqiptare në Amerikë, gazeta Dielli (1909) dhe Federata Panshqiptare Vatra (1912), e njohur zyrtarisht nga shteti i Masaçusetsit po atë qershor. Si Vatra dhe Dielli mbajtën gjallë idenë shqiptare është një kapitull më vete — mjafton të themi se kryeministri i ardhshëm i Shqipërisë, Fan Noli, dhe mendja më e mprehtë e brezit, Faik Konica, u formuan pikërisht në këtë diasporë. Atdheu, për një çast historik, fliste me zë amerikan.

Eksodi i madh: 1990–1991

Pastaj erdhi shpërthimi. Me rënien e diktaturës, dyzet e pesë vjet izolim u kthyen në uri lirie e uri bukë njëkohësisht. Që nga korriku i vitit 1990, kur familjet hynë me forcë në ambasadat e Tiranës, deri në fund të vitit 1991, llogaritet se mbi dyqindmijë shqiptarë e kishin lënë vendin. Anija Vlora, e mbushur deri në çmenduri më 8 gusht 1991 dhe e mbërritur në Bari, mbeti fotografia e shekullit: një anije e vetme që mbante peshën e një kombi në arrati.

Gjysma e parë e viteve '90 nxori jashtë rreth gjashtëqindmijë veta — pothuajse një të tetën e popullsisë brenda pesë vjetësh. Italia dhe Greqia u bënë atdheu i dytë: sot rreth gjysmë milioni shqiptarë jetojnë në Itali dhe afërsisht gjashtëqindmijë në Greqi. Ishte një rrëkë e dhimbshme, e shoqëruar me paragjykime e poshtërime që duhen thënë hapur, jo zbukuruar; por ishte edhe një rilindje e heshtur, sepse ata emigrantë, me kursimet e tyre, mbajtën në këmbë ekonominë e një shteti që po shembej.

Një popull mbi dy atdhe

Sot diaspora nuk është më përjashtim; është rregull. Vlerësohet se rreth dy milionë shqiptarë jetojnë jashtë kufijve të Shqipërisë — afërsisht gjysma e të gjithë shtetasve — pa llogaritur diasporën kosovare në Gjermani e Zvicër, që numëron qindra mijëra. Remitancat, paratë që mërgimtari i dërgon shtëpisë, kanë qenë vazhdimisht rreth nëntë për qind të prodhimit kombëtar të Shqipërisë: kombi, fjalë për fjalë, ushqehet nga gjaku i të larguarve.

Këtu nis vetëkritika që Konica nuk do ta kursente. Mërgimi ynë shpesh nuk është zgjedhje, por arratisje; dhe një shtet që eksporton rininë e vet në vend që ta mbajë, ka diçka të prishur në themel. Të mburremi me suksesin e shqiptarit në Londër a në Nju-Jork, ndërsa fshatrat tona zbrazen, është një ngushëllim i rremë. Diaspora është lavdi vetëm nëse atdheu mëson të mos i humbasë njerëzit.

E megjithatë, ka diçka të madhërishme në këtë qëndresë. Shqiptari i Mishigenit dhe ai i Selanikut, arbëreshi i Kalabrisë dhe kosovari i Shtutgartit, janë degë të të njëjtit trung — pjesë e asaj që e quajmë një popull mbi kufijtë. Diaspora moderne është kapitulli i fundit i një historie të gjatë shpërnguljesh: nga kurbeti që e këndonim me lot, te Perëndimi që e ndërtojmë me duar. Populli që mësoi të jetojë larg vendit të vet, mësoi gjithashtu të mos e harrojë kurrë.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zërat për emigracionin, Vatra-n dhe diasporën.
• Wikipedia, "Albanian diaspora" dhe "Vlora (ship)" — kronologjia e valëve të mërgimit dhe eksodi i 1991-shit.
• Këshilli i Evropës (PACE), Exodus of Albanian nationals, dokument 1991 — shifrat e largimeve 1990–1991.
• Migration Policy Institute, "Embracing Emigration: The Migration-Development Nexus in Albania."
• Banka Botërore / TheGlobalEconomy.com — remitancat si përqindje e PBB-së së Shqipërisë.
• Gazeta Dielli — historia e Sotir Peçit, e shtypit shqip dhe e Federatës Vatra në Boston.

— Redaksia ZHURMA