Lufta e Vlorës 1920: si u larguan italianët pa mandat të Lidhjes së Kombeve

VVLORË — Më 3 shtator 1920, forcat shqiptare hynë në qytetin e Vlorës pas tre muajsh luftime me ushtrinë italiane. Ishte fundi i një okupimi që kishte nisur gjashtë muaj përpara se Italia të hynte në Luftën e Parë Botërore, dhe fillimi i një sovraniteti të rikthyer — megjithë kushtet e rënda që solli me vete.

Ngjela e konfliktit ishte vendosur më herët. Sipas en.wikipedia.org, Italia kishte nënshkruar Traktatin e Sekret të Londrës në prill 1915, ku iu premtohej "sovranitet i plotë mbi Valonën, ishullin e Sazenit dhe territorin përreth". Në Konferencën e Paqes në Paris, kryeministri italian Francesco Saverio Nitti kërkoi mandat mbi gjithë Shqipërinë, duke u bazuar në atë marrëveshje. Por brenda vendit, qeveria e Durrësit — e mbështetur nga Italia — po humbiste legjitimitetin.

Kongresi i Lushnjës, që u mblodh nga 21 deri më 31 janar 1920, shpalli të pavlefshme qeverinë e Durrësit dhe formoi një kabinet të ri nën Sulejman Delvinën, sipas të njëjtit burim. Delegatët zgjodhën Tiranën kryeqytet të ri. Vendimet e këtij kongresi do të çonin drejt Luftës së Vlorës dhe, përfundimisht, tërheqjen e plotë të ushtrisë italiane — megjithëse jo pa kompromise.

Më 29 maj 1920, rreth 200 burra të krahinës së Vlorës u mblodhën në Baçallë të Dukatit. Sipas sq.wikipedia.org, ata vendosën t'i shpallnin luftë forcave italiane në Vlorë dhe të bashkoheshin me pjesën tjetër të Shqipërisë. U zgjodh një këshill ushtarak prej 35 vetësh, që emëroi "Komiteti Mbrojtja Kombëtare" — i njohur në popull si "Komisioni". Kryetar u bë Osman Haxhiu, ndërsa anëtarë të komisionit 12-anëtar u zgjodhën figura si Qazim Kokoshi, Alem Mehmeti, Beqir Sulo Agalliu, Ali Beqiri, Murat Miftari, Hamit Selmani, Hysni Shehu, Myqerem Hamzarai, Sali Bedini dhe Qazim Koculi.

Komandant i përgjithshëm i luftës u emërua fillimisht major Ahmet Lepenica, ushtarak i vjetër i Perandorisë Osmane. Pas një jave, në Kotë, ai dha dorëheqjen dhe u caktua në policinë e luftës. Vendin e tij e mori Qazim Koculi, që e udhëhoqi luftën deri në fitore, sipas sq.wikipedia.org. Koculi — i diplomuar në shkollën e lartë të marinës në Stamboll dhe me tre vjet shërbim në marinën turke — do të bëhej më pas prefekt në Vlorë, senator në Lushnje, deputet dhe kryeministër në 1921.

Forcat në fushë ishin të pabarabarta. en.wikipedia.org shkruan se në zonën e Vlorës kishte rreth 25,000 ushtarë italianë të pajisur me artileri, ndërsa forca shqiptare — të cilat arritën mbi 10,000 luftëtarë të rregullt dhe vullnetarë — kishin vetëm deri në 4,000 pjesëmarrës aktivë në luftime. Disa rebelë ishin kaq të varfër në armatim sa përdornin shkopinj dhe gurë. Një kontingent i veçantë ishte Banda e Vatrës, formuar në Shtetet e Bashkuara, që udhëtoi 23 ditë me anije për të arritur në Durrës.

Italianët u sulmuan katër herë — më 5, 6 dhe 11 qershor, dhe më 24 korrik. Sipas en.wikipedia.org, ata arritën t'i largojnë sulmet, por u gjendën të bllokuar në Vlorë, të goditur nga malaria dhe pa përforcime: Bersaglieri i Ankonës refuzuan të dërgoheshin në Shqipëri, në kontekstin e trazirave të Biennio Rosso-s. Avancimi i trupave shqiptare dhe lëvizjet revolucionare komuniste në Itali e bënë të pamundur çdo përforcim.

Kryeministri italian Giovanni Giolitti — që e konsideronte okupimin e Vlorës të pakuptimtë dhe të papopullarizuar — negocioi një traktat kompromisi. Italia hoqi dorë nga planet për mandat të Lidhjes së Kombeve mbi Shqipërinë dhe i dha fund okupimit të Vlorës, por mbajti mbrojtje diplomatike për të siguruar pavarësinë e vendit dhe aneksoi ishullin e Sazenit. Armëpushimi u konfirmua një vit më vonë nga Konferenca e Ambasadorëve të Lidhjes së Kombeve, që njohu sovranitetin shqiptar dhe "interesat e veçanta" të Italisë.

Siç vëren en.wikipedia.org, të dyja palët — komiteti shqiptar dhe ministrja e jashtme italiane — e shpallën veten fitimtare. Shumë autorë nuk e trajtojnë këtë si konflikt të vërtetë ushtarak, dhe vetë koncepti "Lufta e Vlorës" është i rrallë në historiografi. Megjithatë, për historinë shqiptare, ngjarja mbetet pikë referimi: sovraniteti i rivendosur, por me kusht — Traktati i Tiranës së 1920-shit konsiderohet i pari i një serie marrëveshjesh që gradualisht e tërhoqën Shqipërinë në sferën e influencës italiane.

Figurat e kësaj lufte vazhduan jetët e tyre me fatet e ndryshme të shtetit. Osman Haxhiu, një nga njerëzit më të pasur në Vlorë që e vuri pasurinë në shërbim të atdheut, u bë deputet në parlamentin e parë shqiptar. Djali i tij, Myhedin Haxhiu, do të hyjë në historinë e Holokaustit për shpëtimin e familjeve hebreje gjatë pushtimit nazist — emri i tij përmendet te libri "BESA" i Norman Gershman, sipas sq.wikipedia.org. Qazim Koculi, që e çoi luftën deri në fund, u pushkatua nga italianët më 25 nëntor 1942, pas 40 ditësh si komisar i lartë në Vlorë — hakmarrje, sipas burimit, për 1920-tën.

Burimet:

— Redaksia ZHURMA