Sulejman Naibi dhe divani i humbur i shkollës së Beratit

Në shekullin XVIII, pa shtet, pa shtypshkronjë e pa alfabet zyrtar, një varg poetësh shqiptarë vendosën t'i besojnë gjuhës së tyre shkronjat e huazuara nga arabishtja dhe t'i lënë vargjet të udhëtojnë dorë më dorë, në dorëshkrime që shpesh nuk mbijetuan. Sulejman Naibi, i njohur edhe si Sulejman Ramazani, është një prej tyre — një zë i Beratit që hyri në letërsinë shqipe menjëherë pas Nezim Frakullës, autorit të divanit të parë shqip, dhe që sot njihet pjesërisht falë një rizbulimi shkencor të vonë.

Jeta e Naibiut na vjen me kufij të paqartë kohorë, siç ndodh shpesh me figurat e kësaj periudhe: as data e lindjes, as ajo e vdekjes nuk dihen me siguri të plotë. Ajo çka mbetet e qëndrueshme është vendi — Berati — dhe zanafilla e një tradite letrare që sot e quajmë shkolla e Beratit.

Berati dhe origjina

Sulejman Naibi lindi në lagjen Muratçelepia të Beratit, në Sanxhakun e Beratit të Perandorisë Osmane; data e saktë e lindjes nuk njihet. Ai jetoi pjesën më të madhe të jetës në Berat dhe atje vdiq, sipas burimeve standarde në vitin 1771 ose 1772 — ndonëse një burim më i vjetër e vendos vdekjen më 1763, një dallim që studiuesit e sotëm e trajtojnë me kujdes pa e mbyllur çështjen përfundimisht.

Përtej Beratit, jeta e tij pati edhe një hark më të gjerë: u martua në Elbasan, ku besohet se jetoi për një farë kohe dhe ku duket se u kompozuan disa nga vargjet e tij, dhe kaloi periudha edhe në territoret aziatike e lindje-mesdhetare të Perandorisë Osmane. Ky shkëputje-e-rikthim mes Beratit, Elbasanit dhe botës osmane më të gjerë është vetë forma se si qarkullonte dituria letrare shqiptare e kohës — jo përgjatë kufijve të një shteti, por përgjatë rrugëve të njerëzve.

Shtëpia bektashiane dhe lidhja me Nezimin

Naibi ishte bektashi, ithtar i tarikatit bektashi, një përkatësi fetare-shpirtërore që e lidh me një traditë të gjerë misticizmi në trojet shqiptare të kohës. Por lidhja më domethënëse familjare shkon përtej fesë: vëllai i tij më i madh, Ataullah Naim Mullanë, ishte dijetar hurufi dhe njëkohësisht mësues i vetë Nezim Frakullës — poetit që i dha letërsisë shqipe divanin e saj të parë.

Kjo është më shumë sesa një hollësi biografike: tregon se shtëpia e Naibiut ishte vetë një nyje e rrjetit letrar që lindi shkollën e Beratit. Dituria hurufi e vëllait, mësimi që i kaloi Nezimit dhe vargu që vetë Naibi do të shkruante më vonë, të gjitha rrjedhin nga i njëjti burim familjar-intelektual — një provë e vogël, por e qartë, se letërsia shqipe e këtij shekulli u ndërtua përmes lidhjeve vetjake, mësues me nxënës, vëlla me vëlla, jo përmes institucioneve.

Divani në shqip me shkronja arabe dhe shkolla e Beratit

Naibi është autor i një Divani — përmbledhje vjershash sipas traditës klasike orientale — të shkruar në gjuhën shqipe, por me alfabetin arab, në atë që studiuesit e quajnë traditë aljamiado. Kjo e vendos atë menjëherë pas Nezim Frakullës në vargun kohor të bejtexhinjve dhe e bën një nga themeluesit e asaj që njihet si shkolla e Beratit e letërsisë bejtexhi.

Të shkruash shqip me shkronja të huazuara, në mungesë të një alfabeti zyrtar shqip, ishte vetë akti themelor i kësaj letërsie: gjuha si kod që mbijetonte pavarësisht nga mjeti grafik që e mbartte. Dorëshkrimi i Divanit të Naibiut u ruajt për breza të tërë në Fier, deri sa u humb në vitin 1944 — një humbje që, siç do të shihet më poshtë, gati sa nuk e fshiu tërësisht këtë kapitull të letërsisë shqipe.

Poezia: bukuria femërore, vjershat e njohura, vargu

Sipas studiuesit Robert Elsie, Naibi zë një vend të veçantë në traditën e poezisë myslimane të kohës: ishte poeti i parë mysliman i kësaj tradite që i kushtoi vargje bukurisë së GRUAS, duke u shkëputur nga konvencioni oriental që lëvdonte bukurinë mashkullore. Ky është një zgjedhje letrare domethënëse, jo thjesht tematike.

Gjuha e tij, gjithnjë sipas Elsie-t, është krahasimisht më e pastër, me më pak fjalë të huazuara orientale sesa norma e kohës, ndërkohë që vargu i tij mbetet thellësisht i ndikuar nga tradita poetike arabe; Naibi përdori metrikën tetërrokëshe dhe dymbëdhjetërrokëshe. Për një kohë të gjatë njiheshin vetëm rreth pesë vjersha të tij, të ruajtura nëpër dorëshkrime të tjera dhe në traditën gojore popullore — mes tyre «Mahmudeja e stolisurë» (vjersha e tij më e njohur), «Jelekun kadife veshur», «Kështu e kështu më thanë» dhe «Aman, o im atë».

Dorëshkrimi i humbur dhe rizbulimi i 2022-shit

Historia e trashëgimisë së Naibiut është historia e një humbjeje pothuajse të plotë. Dorëshkrimi origjinal i Divanit të tij mbijetoi në Fier deri më 1944, kur u humb — dhe me të, shumica e veprës së poetit ra në heshtje për dekada, e mbetur vetëm në ato pak vjersha që qarkullonin veç e veç nëpër dorëshkrime të tjera dhe kujtesë gojore.

Kjo heshtje u thye në vitin 2022, kur studiuesi Fatos Dibra botoi një edicion kritik që përmban 42 poezi të Naibiut — shumëfishim i papritur i një corpus-i që deri atëherë numërohej me gishtat e një dore. Rizbulimi tregon diçka të rëndësishme: se ajo çka dukej e humbur përgjithmonë mund të rimerret, të paktën pjesërisht, përmes punës së durueshme shkencore mbi mbetjet e shpërndara të një trashëgimie.

Vendi i tij në rrjetin shqiptar

Sulejman Naibi qëndron si një nyje konkrete e atij rrjeti letrar shqiptar të shekullit XVIII që u formua pa shtet, pa shtypshkronjë, pa alfabet zyrtar — vetëm me gjuhën si kod dhe me zinxhirin e dorëshkrimeve e të kujtesës gojore si mjet transmetimi. Vëllai i tij e lidh drejtpërdrejt me Nezim Frakullën dhe themelimin e vetë divanit shqip; vepra e tij e zgjeron atë themel me një zë të veçantë, që guxoi të kthente vështrimin poetik nga bukuria femërore dhe që shkroi një shqipe krahasimisht më të pastër.

Se sa prej kësaj vepre humbi më 1944 në Fier, dhe se sa prej saj u shpëtua vetëm në 2022 nga një studiues i vetëm, është kujtesë e drejtpërdrejtë se sa e brishtë ishte zinxhiri që e mbajti gjallë këtë letërsi — dhe se sa e denjë ishte, në vetvete, për t'u shpëtuar.