Arianitët dhe princat e Arbërisë para Lidhjes së Lezhës

Historia e rezistencës shqiptare kundër osmanëve nuk nis më 1444, në sheshin e Lezhës, ku princat u betuan nën një kryeprijës të vetëm. Ajo nis një brez më parë, në luginat e Shkumbinit dhe në malet e Beratit, me një burrë që kronikani bizantin Laonik Halkokondili e quan thjesht Arianit Komneni — Gjergj Arianitin. Kur Gjergj Kastrioti zbriti nga Edirneja për të çliruar Krujën, ai nuk gjeti një tokë të nënshtruar plotësisht: gjeti një Arbëri ku zjarri i kryengritjes ishte ndezur tashmë dhe ku emrat e fisnikërisë vendase ende mbaheshin mend me frikë e respekt. Ky është portreti i atyre që e përgatitën terrenin.

Arbëria e copëtuar pas Perandorisë Serbe

Pas vdekjes së Stefan Dushanit më 1355, Perandoria Serbe u shemb me shpejtësinë e gjithçkaje që ndërtohet me dhunë e jo me rrënjë. Boshllëku që la nuk u mbush nga një fuqi e vetme, por nga një kullë me principata shqiptare që dolën në dritë njëra pas tjetrës. Në jug Shpatajt dhe Zenebishët; në bregdetin e mesëm Topiajt dhe Muzakajt; në veri Balshajt dhe Dukagjinët; dhe, midis tyre, familja që do të jepte nuse për shtëpinë më të madhe të kombit — Arianitët. Ishte një kohë lavdie dhe mjerimi njëkohësisht, siç do ta thoshte Konica: shqiptarët dinin të sundonin tokat e tyre, por nuk dinin ende të sundonin lakminë e njëri-tjetrit.

Kjo copëzim ishte fuqia dhe mallkimi i principatave shqiptare të mesjetës. Secila familje mbante kështjellat, ushtrinë dhe diplomacinë e vet — me Venedikun, me Napolin, me Raguzën. Por kur osmani u shfaq në horizont, kjo gjeografi e ndarë u kthye në një varg dyersh të hapura. Perandoria nuk e pushtoi Arbërinë me një goditje; e gërryente principatë pas principate, duke shfrytëzuar pikërisht atë që na mungonte: besëlidhjen.

Gjergj Arianiti dhe emri Komnen

Gjergj Arianiti (rreth 1383–1462) ishte zot i një principate që shtrihej nga Mallakastra në jug të Vlorës, e më vonë deri në Dibër e Manastir. Ndryshe nga shumica e fisnikëve, ai mbante dy kryeqendra: Kaninën pranë bregut dhe Sopotin në malet lindore — një burrë me një këmbë në detin që sillte aleatët dhe me tjetrën në malin që fshihte luftëtarët. Martesa me Marie Muzakën i shtoi toka e prestigj, duke lidhur dy nga shtëpitë e mëdha të Arbërisë.

Emri Komnen që i bashkëngjitej familjes nuk ishte rastësi. Të gjithë Arianitët e përdornin si mbiemër të dytë që nga mesi i shekullit XIV, për të forcuar pretendimet fisnike dhe territoriale me prejardhjen nga dinastia perandorake bizantine e Komnenëve. Historianët mbeten të kujdesshëm: lidhja mund të vinte nga një paraardhëse e largët, ose mund të jetë adoptuar — siç bënin shumë familje fisnike të kohës — për të veshur autoritetin me purpur perandorak. Konica do të na këshillonte të mos i besojmë verbërisht çdo gjenealogjie që e lartëson veten; por edhe pretendimi vetë tregon se sa thellë e ndienin këta princa peshën e historisë mbi supet e tyre.

Kryengritja e 1432–1436: prova e madhe

Goditja që zgjoi Arbërinë erdhi nga vetë reformat osmane. Kur Porta nisi të zëvendësonte fisnikërinë vendase me timarlinj turq dhe të vendoste qeverisjen e centralizuar e tatimet e saj, princat shqiptarë panë se nuk bëhej fjalë vetëm për nënshtrim, por për zhdukje. Më 1432, Andrea Topia mundi një forcë të vogël osmane në Shqipërinë e mesme, dhe flaka u përhap. Krahas Arianitit u ngritën Gjon Kastrioti — ati i Skënderbeut — Depë Zenebishi dhe Nikollë Dukagjini.

Ishte Gjergj Arianiti ai që korri fitoret më të bujshme. Në dimrin e 1432, Sulltan Murati II dërgoi rreth 10.000 ushtarë nën Ali Beun, që marshuan përgjatë Via Egnatia-s deri në luginën e Shkumbinit — ku u zunë në pritë dhe u shpartalluan nga forcat e Arianitit. Sipas Halkokondilit, "Arianit Komneni korri një fitore të lavdishme". Në gusht 1434, një ekspeditë e dytë osmane u thye sërish prej tij në jugun-qendër të vendit. Lajmi i këtyre fitoreve përshkoi Evropën dhe Arianiti u nderua si "mbrojtës i lirisë".

Megjithatë, kryengritja nuk e gjeti fundin e lavdishëm. Rrethimet e gjata — si ai i Gjirokastrës, kryeqendër e sanxhakut — i dhanë osmanëve kohë të mblidhnin forca nga çdo cep i Perandorisë dhe ta shtypnin valën kryesore deri në fund të 1436-s. Mësimi ishte i hidhur dhe i pagabueshëm: fitoret e veçanta nuk mjaftonin pa një komandë të vetme. Pikërisht ky mësim do të bëhej guri i themelit i Lidhjes së Lezhës tetë vjet më vonë.

Ura drejt Lezhës dhe drejt Krujës

Kur më 1444 Gjergj Kastrioti Skënderbeu mblodhi në Lezhë Arianitët, Dukagjinët, Topiajt, Muzakajt, Spanët e të tjerë, ai nuk po krijonte rezistencën nga hiçi — po u jepte një kokë trupave që dinin tashmë të luftonin. Gjergj Arianiti ishte ndër princat kryesorë të besëlidhjes, dhe forcat e tij u panë sërish në veprim gjatë rrethimeve të Krujës më 1450.

Lidhja mbi të gjitha u vulos me gjak e farefisni: e bija e Arianitit, Andronika — e njohur si Donika Kastrioti — u martua me Skënderbeun, duke bashkuar dy shtëpitë më të mëdha të Arbërisë. Marrëdhënia mes dy burrave nuk qe gjithnjë pa tension; Arianiti ruajti diplomacinë e vet të pavarur me Napolin e Venedikun dhe u tërhoq përkohësisht pas rënies së Beratit. Por gjaku mbeti gjak, dhe nipi i tij do të mbante emrin Kastriot.

Të kujtosh Arianitët dhe princat e tjerë të Arbërisë do të thotë të kujtosh se legjenda e Skënderbeut nuk lindi nga toka boshe. Ajo u rrit mbi një brez burrash që e kishin provuar tashmë se osmani mund të mundej — dhe që e kishin paguar me përvojën e tyre çmimin e të kuptuarit se vetëm bashkimi e bën fitoren të qëndrueshme. Ky është trashëgimia e vërtetë e Komnenëve të Arbërisë.

Burimet:

• Wikipedia (anglisht), "Gjergj Arianiti" — biografia, fushatat ushtarake dhe lidhjet familjare.
• Wikipedia (anglisht), "Albanian revolt of 1432–1436" — kronologjia e kryengritjes, betejat e Shkumbinit dhe e gushtit 1434, shtypja deri më 1436.
• Wikipedia (anglisht), "Albanian principalities" dhe "Arianiti family" — gjeografia e principatave pas rënies së Perandorisë Serbe dhe origjina e emrit Komnen.
• Wikipedia (anglisht), "League of Lezhë" — pjesëmarrja e Arianitit dhe princave të tjerë në besëlidhjen e 1444-s.

— Redaksia ZHURMA