Të zhdukurit e Kosovës: 1.600 fate ende të hapura, 27 vjet pas luftës
Nga kamioni frigoriferik në Danub te varrezat masive të Batajnicës dhe gërmimet e sotme në Zubin Potok — operacioni për fshehjen e krimeve dhe kërkimi që ende s'ka mbaruar.
PRISHTINË — Kur heshtën armët në qershor të 1999-s, Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq regjistroi mbi 6.000 persona të zhdukur nga lufta në Kosovë. Njëzet e shtatë vjet më vonë, rreth 1.600 prej tyre ende nuk janë gjetur. Pas çdo shifre qëndron një familje që nuk ka varr ku të ndalet — dhe një shtet fqinj që i mban arkivat të mbyllura.
Pse ka rëndësi
- Kryqi i Kuq Ndërkombëtar regjistroi mbi 6.000 të zhdukur nga lufta e Kosovës; 27 vjet më pas, rreth 1.600 prej tyre ende nuk janë gjetur.
- Në poligonin e policisë serbe SAJ në Batajnicë u zbuluan më 2001 varreza masive me mbi 700 mbetje mortore shqiptarësh të Kosovës, të zhvendosura nga Kosova gjatë luftës.
- Fshehjen e kufomave Tribunali i Hagës e cilësoi pjesë të ndërmarrjes kriminale, duke dënuar gjeneralin e policisë Vlastimir Gjorgjeviq me 18 vjet burg.
- Deklarata e Brukselit e 2023-s e ripohoi detyrimin për hapjen e arkivave; në praktikë familjet ende presin, ndërsa arkivat ushtarake e policore të Beogradit mbeten çelësi i vetëm.
Zhdukjet nuk ishin rrjedhojë anësore e luftës; ishin metodë. Gjatë ofensivave të 1998–1999-s, forcat serbe morën me vete burra e gra nga shtëpitë, pikat e kontrollit dhe kolonat e refugjatëve. Një pjesë u ekzekutuan në vend — si në Lybeniq — kurse për shumë të tjerë gjurmët humbën fare. Emblema e këtij kapitulli mbetet Ukshin Hoti, filozofi që u zhduk në maj 1999 pikërisht ditën kur duhej të lirohej nga burgu i Dubravës.
Operacioni i fshehjes
Në pranverën e 1999-s, ndërsa NATO bombardonte, regjimi i Beogradit nisi një operacion për zhvendosjen e kufomave nga Kosova drejt Serbisë qendrore — sipas dëshmive të dëgjuara në Tribunalin e Hagës, me urdhrin që në terren të mos mbetej "asnjë kufomë, asnjë provë". Në prill 1999, një peshkatar te Tekija nxori nga Danubi një kamion frigoriferik plot me trupa civilësh nga Kosova. Rasti u mbulua në heshtje dhe doli publikisht vetëm më 2001, kur shtypi serb theu heshtjen — duke hapur rrugën drejt zbulimit më të madh.
Po atë vit, në poligonin e njësisë speciale të policisë serbe SAJ në Batajnicë, në periferi të Beogradit, u zbuluan varreza masive ku ishin groposur e rivarrosur mbi 700 mbetje mortore të shqiptarëve të Kosovës — mes tyre gra, fëmijë e të moshuar, shumë prej tyre të marrë në masakrën e Mejës afër Gjakovës më 27 prill 1999. Varreza të tjera u gjetën në Petrovo Sellë dhe në liqenin e Peruçacit. Procesi ndaj gjeneralit të policisë Vlastimir Gjorgjeviq në Hagë e cilësoi fshehjen e kufomave pjesë të ndërmarrjes kriminale — ai u dënua me 18 vjet burg.
Kthimi i gjatë në shtëpi
Identifikimi u bë i mundur vetëm me analizat e ADN-së: mostrat e familjarëve u përqasën me mbetjet e zhvarrosura, dhe mijëra viktima u rikthyen për t'u varrosur në Kosovë — vetëm në Mejë, qindra arkivole u ulën në dhé në rivarrime masive. Por ritmi ka rënë dekadë pas dekade: vitet e fundit numërohen gjetje njëshifrore në vit, ndërsa Grupi i Punës për Personat e Zhdukur, i kryesuar nga Kryqi i Kuq Ndërkombëtar që nga 2004-a, mblidhet mes zotimesh që rrallë kthehen në lokacione konkrete.
Deklarata për personat e zhdukur, e nënshkruar në kuadër të dialogut të Brukselit më 2023, e ripohoi detyrimin e palëve për të hapur arkivat. Në praktikë, familjet ende presin: siç ka theksuar edhe mbulimi ynë i drejtpërdrejtë, marrëveshja s'ka dhënë ende rezultate, ndërsa ish-emisari ndërkombëtar Knut Vollebaek ka kërkuar rishikim me ADN për të 1.600 rastet e hapura.
Korriku i 2026-s e riktheu çështjen në ballinë: në Kalludër të Zubin Potokut nisën gërmimet për 23 intelektualët e zhdukur — profesorë, kirurgë e juristë të marrë më 1999 e të zhvendosur, sipas dëshmive, drejt Malit të Zi. Çdo gërmim i tillë është provë se e vërteta ende mund të gjendet — kur ka vullnet për ta kërkuar.
Llogaria e pambyllur
Personat e zhdukur janë llogaria e pambyllur e luftës: pa ta, as drejtësia tranzicionale, as normalizimi mes Kosovës e Serbisë nuk kanë themel të plotë. Arkivat ushtarake e policore të Beogradit mbeten çelësi i vetëm real për 1.600 familjet që presin — dhe heshtja e tyre është vazhdim i të njëjtit operacion fshehjeje që nisi më 1999.
Burimet: Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq (KNKK); Fondi për të Drejtën Humanitare; aktgjykimi i TPNJ-së ndaj Vlastimir Gjorgjeviqit; Grupi i Punës për Personat e Zhdukur; mbulimi i drejtpërdrejtë i Redaksisë ZHURMA (korrik 2026).
